Ο πατέρας ως βλέμμα, όριο και κόσμος

Η ψυχική σημασία του πατέρα στην ανάπτυξη

Γράφει η Σουζάνα Παπαφάγου , Κλινική – Αναπτυξιακή Ψυχολόγος, Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεύτρια.

Η σχέση με τον πατέρα δεν είναι «βοηθητική» στη ζωή ενός παιδιού.
Είναι δομική.

Δεν επηρεάζει μόνο τη συμπεριφορά.
Επηρεάζει τον τρόπο που το παιδί θα κοιτάξει τον εαυτό του, το σώμα του, τις σχέσεις, την αξία του, την επιθυμία του, τα όριά του, ακόμη και το πόσο δικαίωμα θα αισθάνεται ότι έχει να υπάρξει στον κόσμο.

Η σύγχρονη αναπτυξιακή ψυχολογία, η θεωρία δεσμού (attachment theory), η νευροβιολογία, η ψυχαναλυτική και αναλυτική σκέψη αλλά και οι διαγενεακές μελέτες convergουν πλέον σε κάτι πολύ σαφές:
ο πατέρας δεν είναι «δεύτερος γονέας».
Είναι ξεχωριστός αναπτυξιακός παράγοντας.

Τι προσφέρει ψυχικά ο πατέρας

Ο πατέρας — βιολογικός ή συμβολικός — λειτουργεί συχνά ως:

• γέφυρα προς τον έξω κόσμο
• τρίτος πόλος στη σχέση μητέρας-παιδιού
• φορέας ορίων και διαφοροποίησης
• καθρέφτης αξίας και ικανότητας
• πρότυπο ταύτισης ή ερωτικής επιλογής
• ρυθμιστής κινδύνου, αυτονομίας και εξερεύνησης
• ψυχικός «μάρτυρας» της ύπαρξης του παιδιού

Το παιδί χρειάζεται κάποιον να του πει — όχι μόνο με λόγια αλλά με στάση:
«Σε βλέπω. Υπάρχεις. Μπορείς να σταθείς στον κόσμο.»

Και αυτό αλλάζει ολόκληρη την ανάπτυξη.

ΚΟΡΙΤΣΙ – ΠΑΤΕΡΑΣ

Η σχέση κόρης-πατέρα είναι από τις πιο καθοριστικές σχέσεις για τη γυναικεία ταυτότητα.

Ο πατέρας γίνεται συχνά:

• ο πρώτος αντρικός καθρέφτης
• ο πρώτος φορέας επιβεβαίωσης
• ο πρώτος «άλλος» έξω από τη μητέρα
• το πρόσωπο μέσα από το οποίο το κορίτσι αρχίζει να καταλαβαίνει πώς την κοιτά ο κόσμος

Δεν είναι τυχαίο ότι η στάση ενός πατέρα απέναντι:

• στο σώμα της κόρης,
• στη φωνή της,
• στη νοημοσύνη της,
• στον θυμό της,
• στη θηλυκότητά της,
• στην αυτονομία της,

μπορεί να διαμορφώσει βαθιά τον τρόπο που θα σχετιστεί αργότερα με:

• άντρες,
• έρωτα,
• σεξουαλικότητα,
• όρια,
• επαγγελματική αξία,
• αυτοεκτίμηση.

Όταν ο πατέρας «βλέπει» την κόρη

Τα κορίτσια που μεγαλώνουν με πατέρα:

• συναισθηματικά διαθέσιμο,
• σταθερό,
• μη τρομακτικό,
• μη υποτιμητικό,
• μη σεξιστικό,
• που αντέχει τα συναισθήματά τους χωρίς να τα γελοιοποιεί,

φαίνεται να αναπτύσσουν συχνότερα:

• ασφαλέστερο δεσμό,
• υψηλότερη αυτοεκτίμηση,
• καλύτερη ρύθμιση συναισθήματος,
• μεγαλύτερη ακαδημαϊκή αυτοπεποίθηση,
• πιο υγιή όρια στις σχέσεις,
• μικρότερη ανοχή στην κακοποίηση,
• καλύτερη εικόνα σώματος.

Ο πατέρας γίνεται εσωτερική φωνή.

Και πολλές φορές η γυναίκα, χρόνια αργότερα, συνεχίζει να ακούει μέσα της:
«Έχεις δικαίωμα να μιλάς.»
ή
«Μην ενοχλείς.»

Η απουσία του πατέρα στην κόρη

Η απουσία δεν είναι μόνο φυσική.
Μπορεί να είναι:

• ψυχική,
• συναισθηματική,
• ναρκισσιστική,
• αυταρχική,
• αδιάφορη,
• τρομακτική.

Και τότε πολλά κορίτσια μεγαλώνουν προσπαθώντας:

• να αποδείξουν ότι αξίζουν,
• να κερδίσουν βλέμμα,
• να γίνουν «αρκετές»,
• να μην εγκαταλειφθούν.

Κάποιες φορές αυτό φαίνεται ως:

• υπερπροσαρμογή,
• people pleasing,
• ανάγκη αντρικής επιβεβαίωσης,
• δυσκολία στα όρια,
• φόβος απόρριψης,
• επιλογή συναισθηματικά απόντων συντρόφων.

Σαν να συνεχίζεται ασυνείδητα η προσπάθεια:
«Δες με επιτέλους.»

ΑΓΟΡΙ – ΠΑΤΕΡΑΣ

Για το αγόρι, ο πατέρας είναι συχνά ο πρώτος μεγάλος καθρέφτης ανδρικής ταυτότητας.

Το αγόρι δεν μαθαίνει τι σημαίνει «άντρας» από οδηγίες.
Το μαθαίνει μέσα από βίωμα.

Παρακολουθεί:

• πώς μιλά ο πατέρας,
• πώς θυμώνει,
• πώς αγγίζει,
• πώς αγαπά,
• πώς φέρεται στη μητέρα,
• πώς φέρεται στον εαυτό του,
• αν αντέχει την ευαλωτότητα,
• αν φοβάται το συναίσθημα.

Ο πατέρας γίνεται ασυνείδητο μοντέλο ανδρισμού.

Τι χρειάζεται ένα αγόρι από τον πατέρα

Ένα αγόρι χρειάζεται:

• αποδοχή χωρίς εξευτελισμό,
• όρια χωρίς τρομοκράτηση,
• τρυφερότητα χωρίς ντροπή,
• καθοδήγηση χωρίς κυριαρχία,
• σύνδεση χωρίς ταπείνωση.

Γιατί πολλά αγόρια μεγαλώνουν με ένα τραγικό μήνυμα:
«Για να είσαι άντρας πρέπει να κόψεις κομμάτια του εαυτού σου.»

Να μη φοβάσαι.
Να μη κλαις.
Να μη λυγίζεις.
Να μη χρειάζεσαι.

Και τότε ο ψυχισμός οργανώνεται γύρω από:

• άμυνα,
• αποσύνδεση,
• ντροπή,
• θυμό,
• συναισθηματική απομόνωση.

Όταν ο πατέρας είναι βίαιος ή ταπεινωτικός

Η αυταρχικότητα δεν δημιουργεί δύναμη.
Δημιουργεί φόβο.

Το αγόρι μπορεί:

• να ταυτιστεί με τον επιτιθέμενο,
• να γίνει υπερβολικά σκληρό,
• να δυσκολεύεται με οικειότητα,
• να φοβάται την αδυναμία,
• να καταπιέζει το συναίσθημα,
• να μετατρέπει τον πόνο σε επιθετικότητα.

Ή το αντίθετο:
να αισθάνεται διαρκώς ανεπαρκές.

Ο πατέρας ως «τρίτος»

Στην ψυχαναλυτική σκέψη ο πατέρας λειτουργεί και ως «τρίτος όρος».

Δηλαδή:
βοηθά το παιδί να αποχωριστεί σταδιακά από τη συγχώνευση με τη μητέρα και να μπει στον κόσμο των σχέσεων, των ορίων και της πραγματικότητας.

Δεν σημαίνει ότι μόνο ο άντρας μπορεί να το κάνει.
Σημαίνει ότι το παιδί χρειάζεται μια λειτουργία διαφοροποίησης.

Κάποιον που να λέει ψυχικά:
«Υπάρχει και κόσμος έξω από τη δυάδα.»

Αυτό είναι κρίσιμο για:

• αυτονομία,
• ταυτότητα,
• επιθυμία,
• ωρίμανση.

Τι λέει η νευροβιολογία

Οι σύγχρονες έρευνες δείχνουν πως η ενεργή πατρική εμπλοκή σχετίζεται με:

• καλύτερη ανάπτυξη προμετωπιαίου φλοιού,
• καλύτερη ρύθμιση στρες,
• λιγότερα προβλήματα συμπεριφοράς,
• υψηλότερη κοινωνική επάρκεια,
• καλύτερη γλωσσική ανάπτυξη,
• αυξημένη ανθεκτικότητα.

Οι πατέρες συχνά παίζουν διαφορετικά από τις μητέρες:

• πιο διεγερτικά,
• πιο σωματικά,
• με περισσότερο ρίσκο και εξερεύνηση.

Και αυτό βοηθά το παιδί να μάθει:

• ρύθμιση διέγερσης,
• αντοχή στη ματαίωση,
• αυτοπεποίθηση,
• προσαρμογή.

Το πιο σημαντικό ίσως

Τα παιδιά δεν χρειάζονται τέλειους πατέρες.

Χρειάζονται πατέρες που:

• αναλαμβάνουν ευθύνη,
• επιστρέφουν μετά τη ρήξη,
• ζητούν συγγνώμη,
• αντέχουν να σκεφτούν τον εαυτό τους,
• δεν φοβούνται την τρυφερότητα,

Σουζάνα Παπαφάγου

Κλινική & Αναπτυξιακή Ψυχολόγος

Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεύτρια | Αναλύτρια Ομάδας | Θεραπεύτρια Ζεύγους & Οικογένειας

Σουζάνα Παπαφάγου is free today. But if you enjoyed this post, you can tell Σουζάνα Παπαφάγου that their writing is valuable by pledging a future subscription. You won’t be charged unless they enable payments.

Εφόσον επιθυμείτε  κάνετε εγγραφή εδώ:

https://spsychotherapy.substack.com/account?original_app=&free_signup_confirmation=true