Η Οδύσσεια ως ταξίδι της ψυχής

Μια ανάγνωση μέσα από την Αναλυτική Ψυχολογία του Jun

Γράφει η Σουζάνα Παπαφάγου , Κλινική – Αναπτυξιακή Ψυχολόγος, Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεύτρια.

Η Οδύσσεια δεν είναι απλώς η ιστορία ενός ήρωα που προσπαθεί να επιστρέψει σπίτι του μετά τον πόλεμο. Αν τη διαβάσουμε με τα μάτια της Αναλυτικής Ψυχολογίας του Carl Gustav Jung, αποκαλύπτεται ως ένας χάρτης της εσωτερικής πορείας του ανθρώπου προς την ολοκλήρωση. Ο Jung ονόμασε αυτή την πορεία εξατομίκευση (individuation): τη διαδικασία κατά την οποία ο άνθρωπος παύει να ταυτίζεται αποκλειστικά με το συνειδητό του Εγώ και τους κοινωνικούς του ρόλους, και αρχίζει να συναντά, να αναγνωρίζει και να ενσωματώνει τα ασυνείδητα κομμάτια του εαυτού του.

Ο μύθος, για τον Jung, δεν είναι παραμύθι ούτε πρωτόγονη επιστήμη. Είναι η αυθόρμητη γλώσσα της ψυχής. Όταν μια ιστορία επιβιώνει σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια, όπως η Οδύσσεια, αυτό συμβαίνει επειδή αγγίζει αρχέτυπα: καθολικά μοτίβα του συλλογικού ασυνειδήτου που επαναλαμβάνονται σε κάθε κουλτούρα και σε κάθε ανθρώπινη ζωή. Ο Οδυσσέας λοιπόν δεν είναι μόνο ένας βασιλιάς της Ιθάκης. Είναι ο καθένας μας, κάθε φορά που χανόμαστε και προσπαθούμε να βρούμε τον δρόμο πίσω προς τον εαυτό μας.

Και εδώ βρίσκεται η βασική θέση αυτού του κειμένου: η Οδύσσεια μπορεί να διαβαστεί ως μια μεγάλη ψυχοθεραπευτική διαδρομή. Όπως στην ψυχοθεραπεία, ο ήρωας ξεκινά από μια κρίση, συναντά τις σκιές του, περνά από φάσεις παλινδρόμησης και αντίστασης, κατεβαίνει στα βάθη, και τελικά επιστρέφει όχι ίδιος, αλλά μεταμορφωμένος.

Το σημείο εκκίνησης: η κρίση μετά τον «πόλεμο»

Η ιστορία δεν ξεκινά με ειρήνη αλλά με το τέλος ενός δεκαετούς πολέμου. Ο Οδυσσέας της Τροίας είναι ο πολυμήχανος, ο στρατηγός, ο άνθρωπος της εξυπνάδας και της στρατηγικής. Είναι, με όρους του Jung, ένας άνθρωπος ταυτισμένος με την Περσόνα του: τη μάσκα που φοράμε για να λειτουργούμε στον κόσμο. Η Περσόνα δεν είναι κάτι κακό· είναι απαραίτητη. Γίνεται όμως πρόβλημα όταν πιστεύουμε ότι είμαστε μόνο αυτή.

Πολλοί άνθρωποι φτάνουν στη θεραπεία ακριβώς σε αυτό το σημείο. Έχουν «κερδίσει τον πόλεμο»: σπουδές, καριέρα, οικογένεια, κοινωνική αναγνώριση. Κι όμως νιώθουν ότι δεν μπορούν να γυρίσουν «σπίτι», δηλαδή σε μια αίσθηση νοήματος και εσωτερικής γαλήνης. Ο Jung παρατηρούσε ότι η κρίση του μέσου της ζωής συχνά ξεκινά όταν οι στρατηγικές του πρώτου μισού της ζωής, που μας έφεραν επιτυχία, παύουν να λειτουργούν. Ό,τι μας έσωσε στην Τροία δεν μπορεί να μας οδηγήσει στην Ιθάκη.

Αυτό είναι το πρώτο βαθύ μήνυμα της Οδύσσειας: ο δρόμος της επιστροφής απαιτεί άλλες ικανότητες από εκείνες της κατάκτησης. Η εξυπνάδα δεν αρκεί. Χρειάζεται ταπεινότητα, υπομονή, και η διάθεση να συναντήσεις ό,τι έχεις αποφύγει.

Οι Λωτοφάγοι: ο πειρασμός της λήθης

Ένας από τους πρώτους σταθμούς είναι η χώρα των Λωτοφάγων. Όσοι σύντροφοι γεύονται τον λωτό ξεχνούν την πατρίδα τους και δεν θέλουν πια να επιστρέψουν. Ο Οδυσσέας πρέπει να τους σύρει με τη βία πίσω στα πλοία.

Ψυχολογικά, ο λωτός συμβολίζει τη φυγή μέσα από τη λήθη: την παλινδρόμηση σε μια κατάσταση όπου δεν υπάρχει πόνος, αλλά ούτε και επιθυμία ή κατεύθυνση. Στη σύγχρονη ζωή, ο λωτός έχει πολλές μορφές: εξαρτήσεις, ατελείωτο σκρολάρισμα, υπερβολική δουλειά, οτιδήποτε μας αναισθητοποιεί. Ο Jung θα μιλούσε εδώ για την έλξη της Μεγάλης Μητέρας με την αρνητική της όψη: την επιθυμία να επιστρέψουμε σε μια κατάσταση πριν από τη συνείδηση, όπου δεν χρειάζεται να επιλέγουμε ούτε να υποφέρουμε.

Στη θεραπεία, αυτό εμφανίζεται συχνά ως αντίσταση. Ο θεραπευόμενος ξέρει ότι κάτι πρέπει να αλλάξει, αλλά ένα μέρος του προτιμά να «ξεχάσει». Το σημαντικό είναι ότι ο Οδυσσέας δεν κατηγορεί τους συντρόφους του· απλώς δεν τους αφήνει εκεί. Έτσι και ο θεραπευτής, όπως και το υγιές κομμάτι του Εγώ, δεν τιμωρεί την επιθυμία για λήθη, αλλά επιμένει, με τρυφερότητα και σταθερότητα, στην πορεία.

Ο Κύκλωπας: η συνάντηση με τη Σκιά

Η σπηλιά του Πολύφημου είναι ίσως το πιο γνωστό επεισόδιο. Ένα τεράστιο, μονόφθαλμο, πρωτόγονο ον που δεν γνωρίζει νόμους, φιλοξενία ή θεούς, και τρώει τους συντρόφους του Οδυσσέα.

Ο Κύκλωπας είναι μια εικόνα της Σκιάς: του συνόλου των τάσεων που έχουμε απωθήσει επειδή δεν ταιριάζουν με την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας. Η Σκιά δεν είναι απαραίτητα «κακή», είναι όμως ακατέργαστη, ενστικτώδης, και όταν μένει ασυνείδητη μπορεί να μας καταβροχθίσει. Το μοναδικό μάτι του Κύκλωπα είναι εξαιρετικά συμβολικό: πρόκειται για μια μονόπλευρη όραση, μια ματιά χωρίς βάθος και χωρίς προοπτική. Αυτό ακριβώς είναι το συμπέρασμα ενός ψυχισμού που κυριαρχείται από τη Σκιά του: βλέπει τον κόσμο μόνο από μία γωνία.

Το πιο συναρπαστικό όμως είναι πώς ξεφεύγει ο Οδυσσέας. Λέει στον Κύκλωπα ότι το όνομά του είναι «Ούτις», δηλαδή «Κανένας». Για να επιβιώσει απέναντι στη Σκιά, πρέπει προσωρινά να εγκαταλείψει την ταυτότητά του, το ένδοξο όνομά του. Στη θεραπεία, αυτό αντιστοιχεί στη στιγμή όπου το Εγώ δέχεται να μην είναι «κάποιος»: να μην έχει όλες τις απαντήσεις, να μη ελέγχει τα πάντα. Αυτή η ταπείνωση του Εγώ είναι προϋπόθεση για να βγούμε από τη σπηλιά.

Κι έπειτα έρχεται το λάθος. Μόλις απομακρύνεται με το πλοίο, ο Οδυσσέας δεν αντέχει: φωνάζει στον Κύκλωπα το πραγματικό του όνομα, για να ξέρει ποιος τον νίκησε. Εκεί γεννιέται η κατάρα του Ποσειδώνα που θα τον κυνηγά για χρόνια. Το Εγώ, μόλις νιώσει ασφαλές, ξαναθέλει να καμαρώσει. Αυτή είναι η ύβρις, και ψυχολογικά πρόκειται για την ενδοψυχική πληθωρικότητα (inflation), όπως την ονόμαζε ο Jung: όταν το Εγώ πιστεύει ότι έχει «νικήσει» το ασυνείδητο. Όποιος έχει δουλέψει θεραπευτικά ξέρει ότι οι πρώτες επιτυχίες συχνά ακολουθούνται από υποτροπή, ακριβώς επειδή βιαστήκαμε να πούμε «τα κατάφερα».

Ο Αίολος και οι άνεμοι: τα αυτόνομα συμπλέγματα

Ο θεός Αίολος δίνει στον Οδυσσέα έναν ασκό όπου έχει κλείσει όλους τους ανέμους, εκτός από τον ευνοϊκό. Το πλοίο φτάνει τόσο κοντά στην Ιθάκη που φαίνονται οι φωτιές της. Και τότε ο Οδυσσέας, εξαντλημένος, αποκοιμιέται. Οι σύντροφοι, πιστεύοντας ότι ο ασκός κρύβει θησαυρό, τον ανοίγουν. Οι άνεμοι ξεσπούν και τους πετούν πίσω στην αρχή.

Οι κλεισμένοι άνεμοι θυμίζουν αυτό που ο Jung ονόμαζε συμπλέγματα: φορτισμένα συναισθηματικά πυρήνες που λειτουργούν αυτόνομα, σαν μικρές προσωπικότητες μέσα μας. Όσο είναι «δεμένα», φαίνεται ότι όλα πάνε καλά. Αρκεί όμως μια στιγμή κούρασης ή απροσεξίας της συνείδησης, και ξεσπούν με δύναμη που μας πετά πολύ πίσω.

… η πρόοδος δεν είναι γραμμική.Μπορεί κάποιος να φτάσει «μέχρι να φαίνεται η Ιθάκη» και ξαφνικά να επιστρέψει σε παλιά μοτίβα. Αυτό δεν σημαίνει αποτυχία. Σημαίνει ότι το συμπλέγμα δεν είχε ακόμη ενσωματωθεί, απλώς είχε φυλακιστεί. Η πραγματική αλλαγή δεν έρχεται με το να κρατάμε τους ανέμους κλεισμένους, αλλά με το να μάθουμε να πλέουμε μαζί τους.

Η Κίρκη: η Anima ως μάγισσα και ως μύστρια

Στο νησί της Κίρκης, οι σύντροφοι του Οδυσσέα μεταμορφώνονται σε χοίρους. Η Κίρκη είναι η πρώτη μεγάλη γυναικεία μορφή του ταξιδιού, και μέσα από αυτήν συναντάμε την Anima: την εσωτερική γυναικεία εικόνα στον ψυχισμό του άνδρα, που κατά τον Jung λειτουργεί ως γέφυρα προς το ασυνείδητο. Η Anima έχει δύο πρόσωπα. Μπορεί να μας παγιδεύσει σε ενορμήσεις και ψευδαισθήσεις, αλλά μπορεί και να γίνει οδηγός προς τα βάθη.

Η μεταμόρφωση σε χοίρους δείχνει τι συμβαίνει όταν το Εγώ καταπίνεται από την ενόρμηση χωρίς συνειδητότητα: ο άνθρωπος υποβιβάζεται στο ζωώδες κομμάτι του. Ο Οδυσσέας όμως δεν μεταμορφώνεται. Ο Ερμής, ο θεός-ψυχοπομπός που οδηγεί τις ψυχές ανάμεσα στους κόσμους, του δίνει το βοτάνι μώλυ. Το μώλυ μπορεί να διαβαστεί ως η συνειδητή στάση: η ικανότητα να έρθεις σε επαφή με τη δύναμη του ασυνείδητου χωρίς να σε καταπιεί.

Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Οδυσσέας δεν σκοτώνει την Κίρκη. Τη συναντά ως ίσος, μένει μαζί της έναν χρόνο, και εκείνη, από απειλή, γίνεται σύμβουλος. Είναι η Κίρκη που του λέει ότι, για να επιστρέψει, πρέπει πρώτα να κατέβει στον Άδη. Στη θεραπεία, αυτό είναι πολύτιμο: το συναίσθημα ή η εικόνα που στην αρχή μας τρομάζει, αν τη συναντήσουμε με σεβασμό αντί να την πολεμήσουμε, γίνεται συχνά ο πιο σοφός μας οδηγός.

Η Νέκυια: η κατάβαση στο ασυνείδητο

Η κατάβαση στον Άδη, η Νέκυια, είναι η καρδιά της Οδύσσειας και, κατά πολλούς Γιουνγκιανούς αναλυτές, η καρδιά κάθε βαθιάς ψυχοθεραπείας. Ο ίδιος ο Jung χρησιμοποίησε τη λέξη «νέκυια» για να περιγράψει τη δική του αναμέτρηση με το ασυνείδητο, που κατέγραψε αργότερα στο Κόκκινο Βιβλίο.

Ο Οδυσσέας δεν κατεβαίνει στον Άδη για να κατακτήσει κάτι. Κατεβαίνει για να ρωτήσει. Ψάχνει τον μάντη Τειρεσία, τον τυφλό που βλέπει. Η εικόνα είναι βαθιά: η γνώση που χρειάζεται το Εγώ δεν βρίσκεται στο φως της λογικής, αλλά στο σκοτάδι, σε μια μορφή που έχει χάσει την εξωτερική όραση για να αποκτήσει εσωτερική. Ο Τειρεσίας είναι μια εικόνα του αρχέτυπου του Σοφού Γέροντα.

Στον Άδη ο Οδυσσέας συναντά επίσης τη νεκρή μητέρα του, την Αντίκλεια. Τρεις φορές προσπαθεί να την αγκαλιάσει, και τρεις φορές εκείνη γλιστράει μέσα από τα χέρια του σαν σκιά. Είναι ίσως η πιο συγκινητική στιγμή του έπους, και ψυχολογικά μιλά για το πένθος: για τη στιγμή που αναγνωρίζουμε ότι αυτό που χάσαμε δεν μπορεί να ξαναγίνει δικό μας με τον τρόπο που ήταν. Πολλές θεραπείες περνούν ακριβώς από αυτό το σημείο, από ένα πένθος που δεν είχε ποτέ ειπωθεί.

Συναντά και τους παλιούς συμπολεμιστές του, τον Αγαμέμνονα και τον Αχιλλέα. Ο Αχιλλέας, ο μεγαλύτερος ήρωας της Ιλιάδας, του λέει ότι θα προτιμούσε να είναι δούλος στη γη παρά βασιλιάς των νεκρών. Είναι μια συγκλονιστική αναθεώρηση της ηρωικής αξίας: η δόξα, η Περσόνα του ήρωα, δεν έχει κανένα νόημα μπροστά στη ζωντανή ζωή. Η Νέκυια, λοιπόν, δεν είναι μόνο τρόμος· είναι μια ριζική αλλαγή αξιών.

Οι Σειρήνες: να ακούς χωρίς να χάνεσαι

Η Κίρκη προειδοποιεί τον Οδυσσέα για τις Σειρήνες, που μαγεύουν με το τραγούδι τους όσους περνούν και τους οδηγούν στον θάνατο. Οι σύντροφοι βάζουν κερί στα αυτιά τους. Ο Οδυσσέας όμως επιλέγει να ακούσει, δεμένος στο κατάρτι.

Εδώ βρίσκεται μια πολύ λεπτή ψυχολογική διάκριση. Οι σύντροφοι επιβιώνουν μέσω της απώθησης: δεν ακούνε καθόλου. Ο Οδυσσέας επιλέγει κάτι δυσκολότερο: να βιώσει πλήρως τη δύναμη του ασυνείδητου, χωρίς να δράσει πάνω της. Το κατάρτι είναι μια εικόνα του σταθερού Εγώ και, στη θεραπευτική σχέση, του θεραπευτικού πλαισίου: του σταθερού χώρου, χρόνου και σχέσης που επιτρέπει στον άνθρωπο να ακούσει τα πιο επικίνδυνα τραγούδια της ψυχής του χωρίς να ναυαγήσει.

Τι τραγουδούν οι Σειρήνες; Σύμφωνα με τον Όμηρο, υπόσχονται στον Οδυσσέα ότι ξέρουν όλα όσα έγιναν στην Τροία. Του προσφέρουν, δηλαδή, τη δική του ένδοξη ιστορία. Ο πιο επικίνδυνος πειρασμός δεν είναι το άγνωστο, αλλά η νοσταλγική αφήγηση του παλιού μας εαυτού.

Σκύλλα και Χάρυβδη: η ένταση των αντιθέτων

Ανάμεσα στη Σκύλλα, ένα τέρας με έξι κεφάλια, και τη Χάρυβδη, μια ρουφήχτρα που καταπίνει τα πάντα, δεν υπάρχει ασφαλής επιλογή. Ο Οδυσσέας επιλέγει να περάσει κοντά στη Σκύλλα, γνωρίζοντας ότι θα χάσει έξι συντρόφους, αντί να ρισκάρει να χαθούν όλοι.

Ο Jung μίλησε πολύ για τη σημασία του να κρατάμε την ένταση των αντιθέτων, αντί να καταφεύγουμε σε μια απλουστευτική λύση. Από αυτή την ένταση, έλεγε, γεννιέται κάποια στιγμή η υπερβατική λειτουργία: ένα τρίτο, ένα νέο σύμβολο ή μια νέα στάση που δεν υπήρχε πριν. …η ενήλικη ζωή συχνά δεν προσφέρει επιλογές χωρίς απώλεια. Η ωριμότητα δεν είναι να αποφύγουμε τον πόνο, αλλά να επιλέξουμε συνειδητά ποια απώλεια μπορούμε να αντέξουμε.

Καλυψώ: η στασιμότητα και η άρνηση του θνητού

Μετά το ναυάγιο, ο Οδυσσέας μένει μόνος στο νησί της νύμφης Καλυψώς για επτά χρόνια. Η Καλυψώ του προσφέρει αθανασία και αιώνια νιότη, αν μείνει μαζί της. Κι όμως, ο Όμηρος μάς δείχνει τον Οδυσσέα να κάθεται κάθε μέρα στην ακτή και να κλαίει, κοιτάζοντας τη θάλασσα.

Το όνομα Καλυψώ σχετίζεται με το ρήμα «καλύπτω»: είναι αυτή που κρύβει. Ψυχολογικά, πρόκειται για μια κατάσταση ψυχικής στασιμότητας, όπου ο άνθρωπος δεν υποφέρει οξέως αλλά και δεν ζει πραγματικά. Είναι μια ζωή «προσωρινή» που κρατάει χρόνια. Η προσφορά της αθανασίας είναι η πιο λεπτή παγίδα: να μην αποδεχτούμε ποτέ τη θνητότητά μας, τα όριά μας, το ότι ο χρόνος μας είναι πεπερασμένος.

Η απόφαση του Οδυσσέα να αρνηθεί την αθανασία για να επιστρέψει σε μια θνητή, γερασμένη Πηνελόπη είναι, κατά τη γνώμη μου, η πιο ριζική πράξη εξατομίκευσης ολόκληρου του έπους. Επιλέγει την αυθεντική, πεπερασμένη ζωή αντί για μια τέλεια αλλά κενή αιωνιότητα. Στη θεραπεία, πολλοί άνθρωποι βρίσκονται «στο νησί της Καλυψώς»: σε μια σχέση, μια δουλειά ή έναν τρόπο ζωής που είναι άνετος αλλά δεν τους ανήκει. Το κλάμα στην ακτή είναι το σημάδι ότι η ψυχή δεν έχει παραιτηθεί.

Ναυσικά και Φαίακες: η επανασύνδεση με τη ζωή

Γυμνός και εξαντλημένος, ο Οδυσσέας ξεβράζεται στη χώρα των Φαιάκων. Τον βρίσκει η νεαρή Ναυσικά, που τον ντύνει και τον οδηγεί στο παλάτι. Αν η Κίρκη ήταν η μάγισσα και η Καλυψώ η παγίδα, η Ναυσικά είναι μια πιο φωτεινή, ανθρώπινη όψη της Anima: η ζωντάνια, η φροντίδα, η εμπιστοσύνη.

Η γύμνια του είναι σημαντική. Ο ήρωας έχει χάσει πλοία, συντρόφους, λάφυρα, ακόμη και ρούχα. Δεν έχει πια τίποτα από την Περσόνα του. Και ακριβώς τότε, στο παλάτι του Αλκίνοου, συμβαίνει κάτι καθοριστικό: ένας τυφλός αοιδός, ο Δημόδοκος, τραγουδά για την Τροία, και ο Οδυσσέας κλαίει. Για πρώτη φορά ακούει τη δική του ιστορία απ' έξω.

Στη συνέχεια, αφηγείται ο ίδιος όλες τις περιπέτειές του. Αυτό είναι ίσως η πιο σαφής εικόνα θεραπευτικής διαδικασίας σε όλο το έπος: ένας άνθρωπος που, σε έναν ασφαλή και φιλόξενο χώρο, αφηγείται τη ζωή του και μέσα από την αφήγηση της δίνει νόημα. Δεν είναι τυχαίο ότι οι Φαίακες στη συνέχεια τον μεταφέρουν, κοιμισμένο, στην Ιθάκη. Η αφήγηση έκανε δυνατή τη....

Σουζάνα Παπαφάγου

Κλινική & Αναπτυξιακή Ψυχολόγος

Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεύτρια | Αναλύτρια Ομάδας | Θεραπεύτρια Ζεύγους & Οικογένειας

Σουζάνα Παπαφάγου is free today. But if you enjoyed this post, you can tell Σουζάνα Παπαφάγου that their writing is valuable by pledging a future subscription. You won’t be charged unless they enable payments.

Εφόσον επιθυμείτε  κάνετε εγγραφή εδώ:

https://spsychotherapy.substack.com/account?original_app=&free_signup_confirmation=true