Περί μυθοπλασίας – Κεφάλαιο 5
Περί μυθοπλασίας – Κεφάλαιο 5
Κοίτα ποιος μιλάει…
Γράφει ο δημοσιογράφος – συγγραφέας Γιάννης Ζυγούλης
5.1 Αφήγηση και περιγραφή
Τον όρο «περιγραφή» χρησιμοποιούμε όταν θέλουμε να αποτυπώσουμε με λόγια τα βασικά στοιχεία ενός αντικειμένου. Το αντικείμενο παρουσιάζεται στατικά μέσα στο χώρο, ενώ -όσο διαρκεί η περιγραφή- ο χρόνος σταματά. Αυτό συμβαίνει ακόμη και όταν περιγράφουμε ένα κινούμενο αντικείμενο, για παράδειγμα ένα αεροπλάνο. Με την περιγραφή απεικονίζουμε το αεροπλάνο που πετά αλλά όχι τα αίτια και τις συνέπειες της κίνησης, ούτε τον προορισμό. Τα στοιχεία του αντικειμένου μπορεί να χρησιμοποιούν όλες τις αισθήσεις έτσι ώστε η περιγραφή να είναι πλήρης και αληθοφανής. Δηλαδή πέραν της όρασης μπορούμε να περιγράψουμε φωνές και μουσική που ακούμε με την ακοή ή μυρωδιές που αντιλαμβανόμαστε με την όσφρηση. Επίσης γλυκές ή αλμυρές γεύσεις, καθώς επίσης ζέστη, υγρασία ή πόνο που αισθανόμαστε με την αφή. Όμως δεν μπορούμε να προσθέσουμε συναισθηματικά στοιχεία διότι τότε η περιγραφή γίνεται αφήγηση.
Στην αφήγηση, περιγράφουμε ένα αντικείμενο δυναμικά όταν ενεργεί ή μεταβάλλεται μέσα στον χρόνο, δηλαδή περιγράφουμε ένα γεγονός. Εδώ το αντικείμενο μπορεί να είναι πρόσωπο, ζώο, πράγμα ή ακόμα και θεσμός ή ιδέα. Σε κάθε περίπτωση, η αφήγηση περιλαμβάνει την εξέλιξη των γεγονότων, τις αιτίες και τα αποτελέσματα. Επίσης, όταν αρχίζει μια περιγραφή ταυτόχρονα σταματά ο χρόνος. Η ροή της ιστορίας διακόπτεται προσωρινά καθώς ο συγγραφέας χρειάζεται λίγα δευτερόλεπτα για να παρατηρήσει ένα αντικείμενο ενώ απαιτούνται πέντε ή δέκα λεπτά για να το περιγράψει. Αντίθετα στην αφήγηση έχουμε χρονική επιτάχυνση καθώς ο συγγραφέας αφηγείται σε λίγα λεπτά μια ιστορία πολλών ετών.
Η περιγραφή και η αφήγηση συχνά συνυπάρχουν στο ίδιο κείμενο. Για παράδειγμα θα γράψουμε: «Το ξύλινο σκαρί (περιγραφή) όρμησε στα κύματα (αφήγηση)».
Όταν συμβαίνει αυτό, όταν σε ένα αφηγηματικό κείμενο παρεμβάλλεται μια περιγραφή, ο συγγραφέας επιδιώκει να προσφέρει επιπλέον πληροφορίες για κάποιο συγκεκριμένο σημείο της αφήγησης. Δηλαδή να φωτίσει την πλοκή με περισσότερες λεπτομέρειες ή να υπογραμμίσει τις ιδιότητες προσώπων. Επίσης -πέραν της αισθητικής απόλαυσης- είναι ένας τρόπος να δικαιολογήσετε μια μικρή παύση στη δράση ώστε θα προκαλέσετε μεγαλύτερη αγωνία στον αναγνώστη.
5.2 Περιγραφή
Η μέθοδος της περιγραφής χρησιμοποιείται στην επικοινωνία, στην ενημέρωση, στη διαφήμιση και φυσικά στη λογοτεχνία. Η περιγραφή στη μυθοπλασία έχει στόχο να «μαγνητίσει» τον αναγνώστη και να τον τραβήξει σε κάποια συγκεκριμένα σημεία της πλοκής. Παράλληλα δείχνει την ικανότητα του συγγραφέα να δημιουργεί εικόνες ενώ ταυτόχρονα αποδεικνύει και το βάθος της έρευνάς του για τους χαρακτήρες και τους χώρους στους οποίους εκτυλίσσεται η δράση.
Όμως ως συγγραφείς θα πρέπει να προσέξετε ώστε οι περιγραφές σας να εξυπηρετούν την πλοκή. Αν γράφετε περιγραφές μόνο για να δείξετε τη συγγραφική σας δεινότητα, τότε το πιθανότερο είναι ότι θα φλυαρήσετε και ως εκ τούτου θα αποσπάσετε την προσοχή του αναγνώστη από την ιστορία σας.
Επίσης σημαντικό στοιχείο είναι οι λεπτομέρειες της περιγραφής καθώς πολλοί πιστεύουν λανθασμένα ότι οι περιγραφές πρέπει να είναι εκτενείς. Όμως οι μακροσκελείς περιγραφές κουράζουν τους αναγνώστες ειδικά όταν δεν προσθέτουν κάποιο στοιχείο στην πλοκή. Όλοι μπορούμε να περιγράψουμε ένα αντικείμενο με δέκα λέξεις ή με εκατό ή με χίλιες. Όμως αυτό που καθορίζει μια περιγραφή είναι η σπουδαιότητα των πληροφοριών και όχι η ποσότητα. Κι αν δυσκολεύεστε να βρείτε την ισορροπία ανάμεσα στο τερπνό και το ωφέλιμο καλύτερα να ξαναπροσπαθήσετε παρά να καταφύγετε στα επίθετα. Πολλοί άνθρωποι προσπαθούν να εμπλουτίζουν τις περιγραφές τους με καταιγισμό επιθέτων επειδή πιστεύουν λανθασμένα ότι έχουν περισσότερη δύναμη από τα ρήματα ή τα ουσιαστικά. Όμως για σκεφτείτε ποιο είναι πιο δυνατό, το «παλιό αυτοκίνητο» ή το «σαραβαλάκι που αγκομαχούσε κουρασμένο στην ανηφόρα»;
Η μεθοδολογία της περιγραφής αντιγράφει τη λειτουργία της κινηματογραφικής κάμερας και προσφέρει δύο εναλλακτικές κινήσεις:
α) Από το γενικό στη λεπτομέρεια (zoom in): Μπορούμε να κινηθούμε από το γενικό πλάνο στη λεπτομέρεια. Δηλαδή να δώσουμε πρώτα την «πανοραμική εικόνα» κι ύστερα να επικεντρωθούμε διαδοχικά στις χρήσιμες λεπτομέρειες, σε αυτές που εξυπηρετούν την ιστορία μας.
Παράδειγμα: «Όταν οι θερμόαιμοι κουράστηκαν κι έφυγαν, το μαγαζί, απ’ άκρη σ’ άκρη θύμιζε βομβαρδισμένη περιοχή. Παντού στο δάπεδο υπήρχαν σπασμένα τραπέζια και καρέκλες μαζί με σπασμένα μπουκάλια και γαρίφαλα απ’ αυτά που πετούσαν όσο διασκέδαζαν. Κάπου κοντά στην πίστα διέκρινα ένα αντρικό ρολόι και λίγο πιο πέρα ένα γυναικείο σκουλαρίκι που γυάλιζε στο μισοσκόταδο. Δυο βήματα παραπέρα είδα μερικές σταγόνες αίμα και μπροστά στο μπαρ ένα θρυμματισμένο ποτήρι με κόκκινο κραγιόν…»
β) Από τη λεπτομέρεια στο γενικό (zoom out): Η δεύτερη μέθοδος περιγραφής είναι να ξεκινήσουμε από τις ουσιαστικές λεπτομέρειες και στη συνέχεια, όπως όταν ανοίγει ο φακός της κάμερας, να τις τοποθετήσουμε όλες μαζί στον ίδιο χώρο.
Παράδειγμα: «Μπροστά στο μπαρ είδα ένα θρυμματισμένο ποτήρι με κόκκινο κραγιόν και δυο βήματα παραπέρα μερικές σταγόνες αίμα. Κάπου κοντά στην πίστα διέκρινα ένα αντρικό ρολόι και λίγο πιο πέρα ένα γυναικείο σκουλαρίκι που γυάλιζε στο μισοσκόταδο. Παντού στο δάπεδο υπήρχαν σπασμένα τραπέζια και καρέκλες μαζί με σπασμένα μπουκάλια και γαρίφαλα απ’ αυτά που πετούσαν όσο διασκέδαζαν. Όταν έφυγαν οι θερμόαιμοι, το μαγαζί, απ’ άκρη σ’ άκρη θύμιζε
βομβαρδισμένη περιοχή…»
Παρατήρηση: Όταν περιγράφουμε λεπτομέρειες, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τη χωροταξική περιγραφή στην οποία ακολουθούμε τη θέση των αντικειμένων στον χώρο. Η δεύτερη επιλογή είναι η περιγραφή με σειρά σπουδαιότητας. Και οι δύο επιλογές είναι σωστές και το μόνο κριτήριο είναι η δική σας προτίμηση.
Συνεχίζεται την επόμενη εβδομάδα.
Ο Γιάννης Ζυγούλης γεννήθηκε στη Στυλίδα Φθιώτιδος και τα τελευταία χρόνια ζει στο Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι επαγγελματίας δημοσιογράφος και μέλος της Ένωσης Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ). Έχει εργαστεί ως ρεπόρτερ στις εφημερίδες Καθημερινή και Νέα Μεσημβρινή, στο περιοδικό ΕΝΑ και στους ραδιοφωνικούς σταθμούς Σκάι και Flash.Επίσης διετέλεσε επί σειρά ετών αρχισυντάκτης ύλης στην εφημερίδα Ημερησία. Είναι μέλος του Ομίλου Φθιωτών Λογοτεχνών και Συγγραφέων.
