Περί μυθοπλασίας – Κεφάλαιο 6 – Β μέρος

Περί μυθοπλασίας – Κεφάλαιο 6 Β μέρος

Γράφει ο δημοσιογράφος – συγγραφέας Γιάννης Ζυγούλης

6.4 Κοινωνικό μυθιστόρημα

Το κοινωνικό μυθιστόρημα χρησιμοποιεί ρεαλιστική μυθοπλασία προκειμένου να καταγγείλει κοινωνικά προβλήματα και αδικίες καθώς και τις επιπτώσεις τους στις λαϊκές τάξεις των φτωχών εργατών και αγροτών. Συνηθισμένα θέματα του κοινωνικού μυθιστορήματος είναι οι οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες, η φτώχεια και η εξαθλίωση, η πείνα, η ανεργία, αλλά και οι κακές συνθήκες εργασίας. Επίσης η παιδική εργασία, ο αλκοολισμός και η θνησιμότητα των φτωχών. Κι ακόμα οι αδικίες σε βάρος των γυναικών, η εγκληματικότητα, η οικογενειακή βία αλλά και κρατική καταστολή. Το κοινωνικό μυθιστόρημα αναπτύχθηκε κυρίως κατά τον 19ο αιώνα, εποχή κατά την οποία η βιομηχανική επανάσταση στην Ευρώπη ανέτρεψε τις κοινωνικές τάξεις. Στη Βρετανία το έργο «Μαίρη Μπάρτον» (1848) της Ελίζαμπεθ Γκάσκελ,  παρουσιάζει την άποψη των φτωχών εργατών και περιγράφει τη «μιζέρια και τα πάθη που προκαλούνται από την αναζήτηση του πλούτου και τον εγωισμό».

Επίσης, ο Τσαρλς Ντίκενς υπήρξε σκληρός επικριτής της δυστυχίας και της φτώχειας στη βικτωριανή κοινωνία. Το μυθιστόρημα «Όλιβερ Τουίστ» (1839), συγκλόνισε τους αναγνώστες με τις εικόνες της εξαθλίωσης και της εγκληματικότητας. Στη Γαλλία, κορυφαίοι εκπρόσωποι του είδους είναι ο Βικτόρ Ουγκώ με τους «Άθλιους» (1862), και ο Εμίλ Ζολά με το «Ζερμινάλ» (1885) και την «Ταβέρνα» (1877). Αντίστοιχα, στη Ρωσία ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι με έργα όπως οι «Οι φτωχοί» (1846), και το «Ταπεινοί και καταφρονεμένοι»(1861), δίνει έμφαση στις κοινωνικές ανισότητες και τη φτώχεια. Στην Αμερική, κορυφαίο κοινωνικό μυθιστόρημα είναι «Η Καλύβα του Μπαρμπα-Θωμά» (1852) της Χάριετ Μπίτσερ Στόου με θέμα τη δουλεία των μαύρων. Επίσης τα μυθιστορήματα του Τζον Στάινμπεκ, «Άνθρωποι και ποντίκια» (1937) και «Τα Σταφύλια της Οργής» (1939» είναι από τα πιο επιτυχημένα κοινωνικά μυθιστορήματα του 20ού αιώνα.

6.5 Ρομαντικό – αισθηματικό μυθιστόρημα

Το ρομαντικό ή αισθηματικό μυθιστόρημα κυρίως εστιάζει στη σχέση και τη ρομαντική αγάπη μεταξύ δύο ανθρώπων. Τόσο η εξέλιξη του μύθου όσο και η κορύφωση πρέπει να εξιστορούν το κυρίαρχο θέμα της ρομαντικής σχέσης. Όμως το μυθιστόρημα μπορεί να περιέχει και άλλες παράλληλες ιστορίες που δεν σχετίζονται άμεσα με τη ρομαντική αγάπη των πρωταγωνιστών. Ωστόσο η ιστορία θα πρέπει να έχει ένα συναισθηματικά ικανοποιητικό και αισιόδοξο τέλος. Βέβαια υπάρχουν και οι εξαιρέσεις όπως το κορυφαίο δείγμα του είδους, το «Ρωμαίος και Ιουλιέτα», όπου το τέλος δεν είναι χαρούμενο.

Πάντως, στα ρομαντικά μυθιστορήματα οι «καλοί άνθρωποι» ανταμείβονται, οι χαρακτήρες που  είναι «κακοί» τιμωρούνται ενώ το ζευγάρι που αγωνίζεται για την αγάπη του, συνήθως κερδίζει την αιώνια ευτυχία. Κι επειδή η συντριπτική πλειονότητα των αναγνωστών είναι γυναίκες, στα περισσότερα ρομαντικά μυθιστορήματα ο βασικός πρωταγωνιστής είναι γυναίκα που αφηγείται είτε σε πρώτο είτε σε τρίτο πρόσωπο. Υπάρχουν πολλές υποκατηγορίες του ρομαντικού μυθιστορήματος, όπως το ιστορικό ειδύλλιο, η ρομαντική αγωνία, η ρομαντική φαντασία, τα ρομαντικά ταξίδια στο χρόνο και άλλα. Μερικά από τα κορυφαία δείγματα του είδους είναι το «Περηφάνια και Προκατάληψη» της Τζέην Ώστεν, το «Ανεμοδαρμένα Ύψη» της Έμιλι Μπροντέ, το «Μπρούτζινος Καβαλάρης» της Πωλίνα Σίμονς και το «Αποχαιρετισμός στα Όπλα» του Έρνεστ Χέμινγουει.

6.6 Μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας

Το μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας εκτυλίσσεται σε ένα περιβάλλον όπου παρουσιάζονται πιθανές, εύλογες και αληθοφανείς επιστημονικές ανακαλύψεις. Συχνά το θέμα της ιστορίας είναι το ταξίδι στον χρόνο και η τηλεμεταφορά, η επαφή με εξωγήινους ή ο αποικισμός πλανητών, τα ανθρωποειδή ρομπότ και η τεχνητή νοημοσύνη. Τα όρια της επιστημονικής φαντασίας με τη λογοτεχνία του φανταστικού και τη λογοτεχνία τρόμου, δεν είναι σαφή. Ωστόσο η μαγεία και οι υπερφυσικές δυνάμεις είναι στοιχεία ασύμβατα με την επιστημονική φαντασία. Διότι στην επιστημονική μυθοπλασία ο συγγραφέας κάνει ρεαλιστικούς συλλογισμούς για πιθανά μελλοντικά γεγονότα τα οποία όμως ξεκινούν από στέρεη επιστημονική βάση. Η επιστημονική φαντασία είναι -όπως έχει γραφτεί- ένας ελεγχόμενος τρόπος αντίληψης και ονειροπόλησης του μέλλοντος.

Η λογοτεχνία της επιστημονικής φαντασίας, ξεπήδησε τον 19ο αιώνα από το αντισυμβατικό γοτθικό μυθιστόρημα «Φρανκενστάιν» (1818) της Μαίρη Σέλλεϋ. Σ’ αυτό το έργο, ένας νεαρός Ελβετός επιστήμονας σχηματίζει ένα ανθρώπινο σώμα από απομεινάρια πτωμάτων και του εμφυσά ζωή με ένα ηλεκτρικό σοκ. Λίγα χρόνια αργότερα ο Ιούλιος Βερν αποστασιοποιήθηκε από το γοτθικό στοιχείο και έγραψε αριστουργήματα επιστημονικής φαντασίας όπως το «Ταξίδι στο κέντρο της Γης», το «Από τη Γη στη Σελήνη» ή το «20.000 λεύγες κάτω από τη θάλασσα».

Ωστόσο, πατέρας της επιστημονικής φαντασίας θεωρείται ο Χέρμπερτ Τζορτζ Γουέλς που έγραψε μεταξύ άλλων τη «Μηχανή του χρόνου», το «Νησί του Δόκτορα Μορό» τον «Αόρατο Άνθρωπο» και τον «Πόλεμο των Κόσμων». Διαχρονικά η επιστημονική φαντασία έχει φανατικούς αναγνώστες καθώς παρουσιάζει τον θαυμαστό κόσμο του μέλλοντος, ταξίδια σε μακρινούς κόσμους κι επαφές με εξωγήινους πολιτισμούς. Κι όπως είναι λογικό, πολλά μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας έγιναν ταινίες και τηλεοπτικές σειρές με μεγάλη επιτυχία. Τα κυριότερα είδη της επιστημονικής μυθοπλασίας είναι:

Κυβερνοπάνκ: Τα μυθιστορήματα που χαρακτηρίζονται κυβερνοπάνκ συνήθως εκτυλίσσονται στη Γη του κοντινού μέλλοντος, σε έναν υπερκαπιταλιστικό κόσμο όπου τα ταξικά χάσματα, η παγκοσμιοποίηση και η ρύπανση του περιβάλλοντος έχουν φτάσει στον μέγιστο βαθμό.

Συνηθισμένα σενάρια του είδους είναι οι περιθωριοποιημένοι άνθρωποι σε περιβάλλον αυξημένης τεχνολογικής ανάπτυξης, όπου κάποια εξουσία καταπιέζει τους πολίτες. Οι περισσότεροι μάλιστα δέχονται επεμβάσεις στο σώμα τους όπως προσθετικά άκρα, κλωνοποιημένα όργανα, εμφυτευμένα ηλεκτρονικά κυκλώματα, αισθητική χειρουργική ή γενετικές μεταλλάξεις. Το κυβερνοπάνκ ξεχωρίζει από τη ζοφερή και μηδενιστική ατμόσφαιρα καθώς οι ανθρώπινες αξίες έχουν εξαφανιστεί και οι πολυεθνικές εταιρείες ουσιαστικά κυβερνούν τον κόσμο.

Ατμοπάνκ: Είναι μια υποκατηγορία της επιστημονικής φαντασίας που παρουσιάζει τεχνολογία και αισθητικό σχεδιασμό εμπνευσμένο από τις βιομηχανικές ατμοκίνητες μηχανές του 19ου αιώνα. Τα έργα του είδους εκτυλίσσονται σε ένα μέλλον όπου έχει επικρατήσει η δύναμη του ατμού ή σε έναν φανταστικό κόσμο που χρησιμοποιεί αυτή τη δύναμη. Επίσης, στους κόσμους ατμοπάνκ επικρατεί μια πιο αισιόδοξη προσέγγιση σε αντίθεση με το κυβερνοπάνκ.

Εναλλακτική ιστορία: Είναι είδος επιστημονικής φαντασίας στο οποίο ένα ή περισσότερα πραγματικά γεγονότα τροποποιούνται ώστε να συμβούν με διαφορετικό τρόπο. Αυτές οι ιστορίες περιέχουν συνήθως την φράση «Τι θα γινόταν αν» και παραλλάσσουν κρίσιμα σημεία ενός ιστορικού γεγονότος, δημιουργώντας έτσι διαφορετικά αποτελέσματα.

Ταξίδια στον Χρόνο: Η μετακίνηση στον χρόνο μπορεί να είναι προς το μέλλον ή προς το παρελθόν και συνήθως συμβαίνει με τη βοήθεια μιας «χρονομηχανής». Ίσως το πιο γνωστό από τα παράδοξα των χρονοταξιδιών είναι εκείνο στο οποίο ο χρονοταξιδιώτης πηγαίνει πίσω στον χρόνο και δολοφονεί ένα από τους προγόνους του. Το πρόβλημα είναι τότε προφανές. Αν για παράδειγμα ο παππούς του χρονοταξιδιώτη πεθάνει, τότε ο χρονοταξιδιώτης δεν θα γεννηθεί ποτέ. Και άρα είναι δύσκολο να διαπράξει τη δολοφονία. Χάος…

Διαστημική όπερα: Είναι η επιστημονική μυθοπλασία που δίνει έμφαση στον διαστημικό πόλεμο με τη χρήση μελοδραματικών στοιχείων, ριψοκίνδυνων περιπετειών, σχέσεων και ιπποτικού ρομαντισμού. Ο χαρακτηρισμός δεν έχει σχέση με τη μουσική της όπερας αλλά με τον όρο «σαπουνόπερα».

6.7 Λογοτεχνία τρόμου

Η λογοτεχνία τρόμου χαρακτηρίζεται από το έντονο και διαρκές στοιχείο του τρόμου, ο οποίος μπορεί να είναι είτε φυσικός είτε ψυχολογικός. Επίσης συνυπάρχουν η σκοτεινή ατμόσφαιρα και η μυστηριώδης πλοκή ενώ το υπερφυσικό στοιχείο δεν είναι απαραίτητο. Η λογοτεχνία τρόμου έχει στόχο να δημιουργήσει πρωτόγνωρα συναισθήματα στον αναγνώστη και στο τέλος να τον οδηγήσει στην κάθαρση.

Θεμελιωτής του είδους είναι αδιαμφισβήτητα ο Έντγκαρ Άλλαν Πόε ο οποίος άφησε πίσω του αριστουργήματα όπως «Ο μαύρος γάτος», «Ο χρυσός σκαραβαίος», «Ο οίκος των Ώσερ», «Οι φόνοι της οδού Μοργκ», «Η μάσκα του κόκκινου θανάτου» και πολλά άλλα. Σύγχρονος εκπρόσωπος της λογοτεχνίας τρόμου είναι ο Στίβεν Κινγκ που έχει γράψει τη «Λάμψη», το «Μίζερι», το «Πράσινο μίλι», το «Μυστικό παράθυρο» και δεκάδες άλλα.

Γοτθικό μυθιστόρημα: Τα γοτθικά μυθιστορήματα περιλαμβάνουν υπερφυσικά, τρομακτικά και μυστηριώδη στοιχεία. Τα θέματα που εξετάζονται είναι συνήθως ο θάνατος, ο τρόμος, τα επτασφράγιστα μυστικά και οι κληρονομικές κατάρες. Συνήθως η δράση εκτυλίσσεται σε παλιά κάστρα, στοιχειωμένα σπίτια και ερειπωμένα κτίσματα. Από τα πιο γνωστά γοτθικά μυθιστορήματα είναι το «Κάστρο του Οτράντο» του Οράτιου Γουόλπολ, ο «Φρανκενστάιν» της Μαίρης Σέλλεϋ, ο «Δράκουλα» του Μπραμ Στόκερ και άλλα.

Μαύρη κωμωδία: Η μαύρη κωμωδία αντλεί έμπνευση από τον θάνατο ή την αρρώστια και ως εκ τούτου έχει σχέση με τη λογοτεχνία τρόμου. Ωστόσο γελοιοποιεί τα δυσάρεστα θέματα και τα παρουσιάζει από την εύθυμη πλευρά, με πολλά κωμικά στοιχεία.

6.8 Λογοτεχνία του φανταστικού

Η λογοτεχνία του φανταστικού, είναι ένα ξεχωριστό είδος με δική του σφραγίδα και δικά του σύμβολα. Ο όρος «φανταστικό» αναφέρεται σε φαινόμενα που δεν έχουν συμβεί, δεν συμβαίνουν, ούτε και θα μπορούσαν να συμβούν στην πραγματικότητα. Ενώ δηλαδή στην επιστημονική φαντασία τα γεγονότα έχουν επιστημονική και ρεαλιστική βάση, αντίθετα στη φανταστική μυθοπλασία δεν υπάρχει κανενός είδους τεκμηρίωση.

Οι ρίζες του «φανταστικού» χάνονται στην προϊστορία και συνδέονται με το στοιχείο του «τερατώδους» που χαρακτήριζε το περιβάλλον του και τρόμαζε τους ανθρώπους. «Στον ουρανό και τη γη υπάρχουν ασύλληπτες δυνάμεις», λέει ο Σαίξπηρ στον Άμλετ. Αυτές οι «ασύλληπτες δυνάμεις» είναι που δίνουν υπόσταση στο φανταστικό και το προσδιορίζουν ως είδος. Τα «μη ρεαλιστικά» δεδομένα είναι που οικοδομούν  την ιστορία της φανταστικής μυθοπλασίας. Κυριότερος εκπρόσωπος του φανταστικού είναι ο Τζον Ρόναλντ Ρούελ Τόλκιν, συγγραφέας του «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών» και εφευρέτης του φανταστικού κόσμου, της Μέσης Γης. Οι κόσμοι που επινοούν οι συγγραφείς του είδους παραπέμπουν στη Μεσαιωνική Ευρώπη, συγκροτούνται όμως από διαφορετικά κράτη και λαούς, ακόμα και από διαφορετικά πλάσματα όπως για παράδειγμα, ο λαός των μικρόσωμων Χόμπιτ του Τόλκιν.

Έτσι κι αλλιώς η λογοτεχνία του φανταστικού, είναι ό,τι κοντινότερο υπάρχει στο είδος του παραμυθιού καθώς περιλαμβάνει σε αφθονία μάγους και ξόρκια, υπερφυσικές δυνάμεις και δράκους ή ξωτικά και νεράιδες. Ο ήρωας μπορεί να μιλά με το άλογό του ή να φορά το μαγικό δαχτυλίδι ώστε να μην σκοτώνεται στις μάχες. Στη φανταστική μυθοπλασία πρωταγωνιστούν ομιχλώδη πλάσματα που υπάρχουν μόνο στο μυαλό του συγγραφέα αλλά αντίθετα η φιλοσοφία είναι απολύτως ξεκάθαρη: Η μάχη είναι διαχρονική και είναι πάντα ανάμεσα στο «καλό» και το «κακό», ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι. Όμως στον κόσμο της φαντασίας, οι κανόνες του πραγματικού κόσμου δεν ισχύουν και ο ήρωας δεν είναι απαραίτητο να είναι γενναίος ιππότης. Μπορεί τελικά τη μάχη να κερδίσει ένα χαρισματικό κορίτσι ή το πνεύμα του δάσους. Όλα μπορεί να συμβούν και γι’ αυτό η λογοτεχνία του φανταστικού είναι πρώτα απ’ όλα μια απόδραση από την πραγματικότητα.

Συνεχίζεται την επόμενη εβδομάδα.

Ο Γιάννης Ζυγούλης γεννήθηκε στη Στυλίδα Φθιώτιδος και τα τελευταία χρόνια ζει στο Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι επαγγελματίας δημοσιογράφος και μέλος της Ένωσης Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ). Έχει εργαστεί ως ρεπόρτερ στις εφημερίδες Καθημερινή και Νέα Μεσημβρινή, στο περιοδικό ΕΝΑ και στους ραδιοφωνικούς σταθμούς Σκάι και Flash.Επίσης διετέλεσε επί σειρά ετών αρχισυντάκτης ύλης στην εφημερίδα Ημερησία. Είναι μέλος του Ομίλου Φθιωτών Λογοτεχνών και Συγγραφέων.