Περί μυθοπλασίας – Κεφάλαιο 9

Τα φαινόμενα απατούν

Γράφει ο δημοσιογράφος – συγγραφέας Γιάννης Ζυγούλης

9.1 Συμβολισμός και αλληγορία

Δύο από πιο γνωστές τεχνικές στη μυθοπλασία είναι η εξής… μία: Ο συμβολισμός και η αλληγορία! Πρόκειται για την ίδια τεχνική σε δύο εκδοχές καθώς η αλληγορία αποτελεί προέκταση του συμβολισμού αλλά με κάποιες ουσιαστικές διαφορές. Στον συμβολισμό, ο συγγραφέας χρησιμοποιεί ένα συνηθισμένο σύμβολο – αντικείμενο για να ορίσει μια δύσκολη έννοια ή ένα πολύπλοκο συναίσθημα. Το αντικείμενο δεν είναι τυχαίο και πρέπει με συνειρμούς να ενεργοποιεί συναισθήματα ώστε να παραπέμπει στη ζητούμενη έννοια. Με τον συμβολισμό προσπαθούμε να εκφράσουμε απόψεις αλλά τις προσεγγίζουμε με πλάγιο τρόπο μέσα από υπαινιγμούς και μεταφορικά σχήματα.

Αντίστοιχα η αλληγορία είναι ένα πλέγμα από συμβολισμούς καθώς δεν υπάρχει «ένα αντικείμενο» και «μια έννοια» αλλά μια σειρά από έννοιες. Η αλληγορία είναι μια πλήρης αφήγηση, η οποία περιλαμβάνει χαρακτήρες και δράσεις που αντιπροσωπεύουν μια αφηρημένη ιδέα ή ένα γεγονός.

9.2 Συμβολισμός

Συμβολισμός σημαίνει μεταφορά. Δηλαδή ο συγγραφέας μεταφέρει ιδιότητες από ένα αντικείμενο σε ένα άλλο, ώστε το δεύτερο να υποκαταστήσει προσωρινά το πρώτο.

Κατά τη συγγραφή του έργου σας μπορείτε να χρησιμοποιήσετε συμβολισμό σε κεντρικό σημείο μέσα στην ιστορία σας έτσι ώστε να είναι φανερός σε όλους. Επίσης μπορείτε να χρησιμοποιήσετε συμβολισμό σε δευτερεύοντα ρόλο αλλά το κείμενο να παραμείνει ρεαλιστικό.Τέλος έχετε την επιλογή να κάνετε σποραδική χρήση μεταφορών και συμβόλων. Σ’ αυτή την περίπτωση ο συμβολισμός χρησιμεύει ως λογοτεχνικό στολίδι και έχει στόχο να μετατρέψει μια συνηθισμένη (και ίσως αδιάφορη) σκηνή σε μια γοητευτική εικόνα που θα μείνει στη μνήμη του αναγνώστη.

Για παράδειγμα είναι πιο εντυπωσιακό να γράψουμε «το καράβι ρίχτηκε να δαμάσει τα αφρισμένα κύματα» παρά να πούμε απλώς ότι «ξεκίνησε το ταξίδι του». Είναι ασφαλώς πιο λογοτεχνικό να γράψουμε ότι «δάκρυσε ο ουρανός» παρά να πούμε ότι «έπιασε βροχή».

Το κόκκινο τριαντάφυλλο είναι παγκοσμίως το σύμβολο της αγάπης ενώ το λευκό χρώμα έγινε σύμβολο της ειρήνης αλλά ταυτόχρονα και της αγνότητας. Περιστασιακά, τα μαύρα σύννεφα προμηνύουν επερχόμενα δεινά, η μαύρη γάτα συμβολίζει τη γρουσουζιά και η κουκουβάγια παραπέμπει στη σοφία. Ωστόσο στη λογοτεχνία χρησιμοποιούνται και πιο σύνθετοι συμβολισμοί, όπως στην τριλογία «Ο Άρχοντας των δαχτυλιδιών» του Τζον Ρόναλντ Ρούελ Τόλκιν. Σ’ αυτό το έργο, το δαχτυλίδι του Φρόντο είναι το κέντρο της ιστορίας και έχει μεγάλη συμβολική αξία καθώς είναι σύμβολο του κακού και του σκότους.

9.3 Αλληγορία

Στην αλληγορία ο συγγραφέας δίνει στον αναγνώστη λίγες ή ελάχιστες ενδείξεις για το νόημα των συμβόλων. Δηλαδή ο αναγνώστης πρέπει να ανακαλύψει μόνος του την εξήγηση των συμβολισμών. Πάντως η αλληγορία μπορεί να είναι:

*Παραβολή, όπου επικρατεί μεγαλύτερη ασάφεια ενώ είναι εμφανής σχεδόν πάντα η διάθεση διδαχής.

*Σάτιρα, όπου η κύρια επιδίωξη του συγγραφέα είναι να σχολιάσει την πραγματικότητα με ηθικοπλαστική διάθεση. Σ’ αυτό το είδος έχουμε κάποιες ενδείξεις για τη σημασία των συμβόλων.

*Αμιγής αλληγορία, όπου δεν υπάρχει καμία ένδειξη για τη σημασία των συμβόλων.

Παράδειγμα:

Ένα από τα πιο γνωστά αλληγορικά κείμενα είναι η «Η Φάρμα των Ζώων» του Τζορτζ Όργουελ. Το μυθιστόρημα αναφέρεται με αλληγορικό τρόπο στα ζώα μιας φάρμας που επαναστατούν καθώς δεν ανέχονται τη σκληρή συμπεριφορά από τον άνθρωπο-αφέντη. Το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου περιγράφει τα γεγονότα μετά την επανάσταση και τη διαμόρφωση της κοινωνίας των ζώων, κατά την ανεξαρτησία τους από τους ανθρώπους.

Τα γουρούνια είναι τα μεγάλα μυαλά της φάρμας. Κυρίως με την καθοδήγηση του Χιονόμπαλου, ενός γενναίου γουρουνιού καταφέρνουν να φέρουν σε πέρας την επανάσταση και η φάρμα γίνεται τόπος ελευθερίας. Το πολιτικό σκηνικό που ακολουθεί είναι γενικά αισιόδοξο, χωρίς να λείπουν οι δυσκολίες, με τα γουρούνια σιγά σιγά όμως να αποκτούν την κύρια εξουσία και τον έλεγχο της φάρμας. Η μεγάλη ανατροπή έρχεται όταν ο κύριος πολιτικός αντίπαλος του Χιονόμπαλου, ο Ναπολέων, καταφέρνει να ανατρέψει την κυβέρνηση της φάρμας και να εγκαθιδρύσει μονοκρατορία.

Σύμφωνα με τον Όργουελ στο βιβλίο αντανακλώνται τα γεγονότα που οδήγησαν στη Ρωσική Επανάσταση του 1917 και στη συνέχεια στη Σταλινική περίοδο της Σοβιετικής Ένωσης.

«Αμέσως ακούστηκαν τρομερά γαβγίσματα απ’ έξω, και εννιά πελώρια σκυλιά που φορούσαν περιλαίμια με καρφιά εισέβαλαν στην αποθήκη. Όρμησαν κατευθείαν στον Χιονόμπαλο, που μόλις που πρόλαβε να πηδήξει και να γλυτώσει από τα κοφτερά τους δόντια. Το έσκασε από την πόρτα ενώ τα σκυλιά τον πήραν στο κατόπι. Γεμάτα έκπληξη και φόβο, τα ζώα μαζεύτηκαν στην πόρτα για να παρακολουθήσουν την έκβαση του κυνηγητού. Ο Χιονόμπαλος έτρεχε στον μεγάλο βοσκότοπο που έβγαζε στη δημοσιά. Έτρεχε με όλες του τις δυνάμεις, αλλά τα σκυλιά τον είχαν σχεδόν φτάσει. Ξάφνου, γλίστρησε και φάνηκε πως τα σκυλιά θα τον αρπάζανε, όμως σηκώθηκε ξανά τρέχοντας ακόμα πιο γρήγορα, αλλά και πάλι τα σκυλιά φαινόταν ότι τον έφταναν. Ένα από αυτά παραλίγο να του δαγκώσει την ουρά, μα ο Χιονόμπαλος πρόλαβε και την τράβηξε. Με μια τελευταία προσπάθεια και σχεδόν μηδαμινή απόσταση από τους διώκτες του, έδωσε ένα σάλτο, πέρασε από μια τρύπα του φράκτη και δεν τον ξαναείδε κανείς.

Τα ζώα σούρθηκαν ξανά στην αποθήκη βουβά και τρομοκρατημένα. Αμέσως επέστρεψαν και τα σκυλιά τρέχοντας με μεγάλα άλματα. Στην αρχή κανείς δεν μπορούσε να καταλάβει από πού είχαν εμφανιστεί αυτά τα πλάσματα, σύντομα όμως λύθηκε η απορία τους: ήταν τα κουτάβια που ο Ναπολέων είχε αρπάξει από τις μανάδες τους, αυτά που μεγάλωνε μυστικά. Παρότι δεν είχαν ακόμα ενηλικιωθεί, ήταν τεράστια σκυλιά, άγρια σαν λύκοι. Είχαν τον Ναπολέοντα από κοντά και του κουνούσαν την ουρά με τον ίδιο τρόπο που τα άλλα σκυλιά είχαν συνηθίσει να κουνάνε την ουρά τους στον κύριο Τζόουνς.

Ο Ναπολέων, με τα σκυλιά να τον ακολουθούν, είχε τώρα ανέβει στην εξέδρα όπου κάποτε είχε σταθεί για να βγάλει λόγο ο γέρο Ταγματάρχης. Ανακοίνωσε ότι από εδώ και πέρα, οι Κυριακάτικες Μαζώξεις καταργούνταν. Δεν ήταν απαραίτητες, μόνο χάσιμο χρόνου έφερναν, έτσι είπε. Στο μέλλον όλα τα θέματα σχετικά με τη λειτουργία της φάρμας θα τα διευθετούσε μια ειδική επιτροπή γουρουνιών, της οποίας πρόεδρος θα ήταν ο ίδιος. Αυτή η επιτροπή θα έκανε κατ’ ιδίαν συναντήσεις και κατόπιν θα ανακοίνωνε τις αποφάσεις της δημόσια. Τα ζώα θα συνέχιζαν να μαζεύονται τα Κυριακάτικα πρωινά για την έπαρση της σημαίας, όπως και για να τραγουδάνε το “Ζώα της Αγγλίας” και να λαμβάνουν τις εντολές της εβδομάδας. Απαγορευόταν κάθε άλλη δημόσια συζήτηση».

Συνεχίζεται την επόμενη εβδομάδα.

Ο Γιάννης Ζυγούλης γεννήθηκε στη Στυλίδα Φθιώτιδος και τα τελευταία χρόνια ζει στο Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι επαγγελματίας δημοσιογράφος και μέλος της Ένωσης Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ). Έχει εργαστεί ως ρεπόρτερ στις εφημερίδες Καθημερινή και Νέα Μεσημβρινή, στο περιοδικό ΕΝΑ και στους ραδιοφωνικούς σταθμούς Σκάι και Flash.Επίσης διετέλεσε επί σειρά ετών αρχισυντάκτης ύλης στην εφημερίδα Ημερησία. Είναι μέλος του Ομίλου Φθιωτών Λογοτεχνών και Συγγραφέων.