Η Παλαιολόγεια Αναγέννηση (β) – Γράφει η Ιστορικός – Συγγραφέας Λεύκη Σαραντινού.

Το έργο του Βησσαρίωνα είναι ευρύ και συνίσταται κυρίως σε έργα θεολογικά και φιλοσοφικά.  Συνέγραψε επίσης πολλές επιστολές. Ο Βησσαρίων πέθανε στις 18 Νοεμβρίου 1472 στη Ραβέννα και ετάφη
στη Ρώμη. 33

Ο Μάξιμος Πλανούδης, λόγιος μοναχός και συγγραφέας υπήρξε επίσης ένα ευρύ πνεύμα των βυζαντινών γραμμάτων, με μεγάλη μάλιστα συμβολή και στις θετικές επιστήμες, έναν τομέα στον οποίο
γενικά οι Βυζαντινοί δεν διακρίθηκαν ιδιαίτερα. Ο Πλανούδης γεννήθηκε στη Νικομήδεια της Βιθυνίας γύρω στο 1255 και πέθανε στην Κωνσταντινούπολη γύρω στο 1305. 34 Δίδαξε στη Μονή της Χώρας, το πιο
φημισμένο «άντρο λογίων» στην Κωνσταντινούπολη της Παλαιολόγειας περιόδου. Στην αρχή της δράσης του στήριξε των ενωτική παράταξη λόγω της σύνδεσής του με τον ενωτικό βυζαντινό αυτοκράτορα Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο, αλλά αργότερα, την εποχή της βασιλείας του ανθενωτικού Ανδρονίκου Β΄ Παλαιολόγου, συντάχθηκε με τους ανθενωτικούς. Συνέγραψε μάλιστα τότε και ειδική πραγματεία κατά του «αιρετικού» για τους Ορθοδόξους δόγματος, του περίφημου «Filioque» των Λατίνων. 35

Μάξιμος Πλανούδης

Ο Μάξιμος Πλανούδης ήταν αυτός που εισήγαγε το σύμβολο του μηδενός στο ελληνικό αριθμητικό σύστημα. 36 Εισηγήθηκε μάλιστα, μαζί με τον Γεώργιο Παχυμέρη, την υιοθέτηση των αραβικών
αριθμητικών στοιχείων, χωρίς όμως τελικά να εισακουστεί. 37 Πιο φημισμένος, όμως, έγινε εξαιτίας της ενασχόλησής του με την αρχαιοελληνική γραμματεία. Ο Πλανούδης μετέφρασε πολλούς Λατίνους
συγγραφείς αφού γνώριζε καλά τη λατινική γλώσσα, τόσο θεολόγους όπως τον Αυγουστίνο, όσο και ιστορικούς όπως Κικέρωνα, Βοήθιο, Οβίδιο κ.α. Η συλλογή του, με 2.400 περίπου επιγράμματα,
αποκαλείται «Πλανούδειος Ανθολογία», 38 ενώ παράλληλα σχολίασε πολλά έργα της αρχαίας κλασικής ελληνικής γραμματείας και συνέγραψε επίσης πολλά θεολογικά και φιλοσοφικά έργα. 39
Για τον λόγιο από τη Θεσσαλονίκη, τον Δημήτριο Τρικλίνιο (1280-1340), 40 δεν γνωρίζουμε πολλά. Πιθανότατα ήταν μοναχός και για ένα διάστημα κινήθηκε στον κύκλο του Πλανούδη. Παρ’ όλα αυτά,
θεωρείται ότι συνέβαλε τα μέγιστα στη μελέτη της κλασικής λογοτεχνίας, καθώς ήταν επιφανής αρχαιογνώστης και αρχαιολάτρης. 41 Έγραψε σχόλια στον Πίνδαρο, τον Αισχύλο, τον Ησίοδο, τον
Αριστοφάνη και τον Θεόκριτο, καθώς και δύο πραγματείες περί μετρικής. Υπομνημάτισε επίσης και εξέδωσε το έργο του Σοφοκλή και υπερτερεί σαφέστατα, υπό την ιδιότητά του ως κριτικού, έναντι όλων
των συγχρόνων του. 42

Ακόμη λιγότερο γνωστός είναι ο λόγιος Γρηγόριος Ακίνδυνος ο οποίος έζησε περίπου από το 1300 ως το 1350. 43 Καταγόταν από τη Μακεδονία και είχε ως δασκάλους τους πρωταγωνιστές της Ησυχαστικής
Έριδας που συγκλόνισε το Βυζάντιο κατά τον 14 ο αιώνα, δηλαδή τον Βαρλαάμ τον Καλαβρό και τον Γρηγόριο Παλαμά. Μάλιστα, όταν ξέσπασε η έριδα, προσπάθησε να τους συμβιβάσει, ανεπιτυχώς όπως
αποδείχτηκε στη συνέχεια. Αν και θεωρητικά βρισκόταν πιο κοντά στις διδαχές του Βαρλαάμ, εντούτοις συμπαθούσε περισσότερο τον Παλαμά. Όταν ο Βαρλαάμ, πάντως, διέφυγε στην Ιταλία, ο Ακίνδυνος
συνέχισε τη διαμάχη με τον Παλαμά και ο πατριάρχης Ιωάννης Καλέκας (Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως 1344-1347 και πολέμιος του Παλαμά) 44 προσπάθησε να τους συμβιβάσει και να
προωθήσει τον Ακίνδυνο στον επισκοπικό θρόνο. Τελικά, οι απόψεις του καταδικάστηκαν στη Σύνοδο του

33 Ο.π. σελ. 170-171
34 Wilson N.G., Οι λόγιοι στο Βυζάντιο, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα, 2014, σελ.293
35 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, ελληνική έκδοση, 2001, τόμος 49, λήμμα Πλανούδης, σελ.275
36 Nicol Donald, Το τέλος της βυζαντινής αυτοκρατορίας, Ινστιτούτο του βιβλίου-Α. Καρδαμίτσα, Αθήνα, 1997, σελ.94
37 Ο.π. σελ.94
38 Sture Linner, Ιστορία του Βυζαντινού πολιτισμού, εκδ. Γκοβόστη, Αθήνα, 1999, σελ. 231
39 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, ελληνική έκδοση, 2001, τόμος 49, λήμμα Πλανούδης, σελ.275
40 Steven Runciman, Βυζαντινός πολιτισμός, εκδόσεις Μεταίχμιο, Αθήνα, 2017, σελ. 316
41 Wilson N.G., Οι λόγιοι στο Βυζάντιο, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα, 2014, σελ.317
42 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, ελληνική έκδοση, 2001, τόμος 58, λήμμα Τρικλίνιος, σελ.80
43 Steven Runciman, Βυζαντινός πολιτισμός, εκδόσεις Μεταίχμιο, Αθήνα, 2017, σελ. 316
44 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, ελληνική έκδοση, 2001, τόμος 31, λήμμα Καλέκας, σελ.219

1351. Το έργο του Ακίνδυνου, το οποίο έχει διασωθεί σε ουκ ολίγα χειρόγραφα, είναι κατά κύριο λόγο θεολογικού περιεχομένου. 45

Λόγιος θεολόγος ήταν ο Βαρλαάμ από την Καλαβρία της Κάτω Ιταλίας. Γεννήθηκε εκεί γύρω στα 1290 και καταγόταν από γνωστή ελληνική οικογένεια. Για τον λόγο αυτόν γνώριζε καλύτερα την ελληνική
γλώσσα απ’ ότι τη λατινική. Σπούδασε θεολογία, φιλοσοφία και φυσικές επιστήμες, έγινε μοναχός και το 1326 έφτασε στην Κωνσταντινούπολη όπου έγινε δεκτός με ιδιαίτερες τιμές από τον αυτοκράτορα
Ανδρόνικο Γ΄ Παλαιολόγο. 46 Δίδαξε εκεί, όμως γρήγορα το νέο αναγεννησιακό πνεύμα που πρέσβευε ήρθε σε σύγκρουση με λογίους όπως ο Γρηγοράς και ο Ακίνδυνος 47 . Πολέμησε σφοδρά τη θέση περί θέωσης μέσω της ομφαλοσκόπησης του Γρηγορίου Παλαμά, εν τέλει, όμως, η Σύνοδος του 1341 αποδοκίμασε τις θέσεις του και αναγκάστηκε να επιστρέψει στην Ιταλία, όπου παρέμεινε ως τον θάνατό του, γύρω στο 1350. 48 Οφείλουμε εδώ να παρατηρήσουμε ότι η θέση του Βαρλαάμ ήταν πολύ εγγύτερα στην αρχαιοελληνική φιλοσοφία από ότι εκείνη του αντιπάλου του, του Παλαμά. 49

Γρηγόριος Ακίνδυνος

Ο Γρηγόριος Παλαμάς (περίπου 1269-1359), από την άλλη, ήταν ο βασικός αντίπαλος του Βαρλαάμ και θεωρείται ο σημαντικότερος εκκλησιαστικός συγγραφέας του 14 ου αιώνα. Διετέλεσε αρχιεπίσκοπος
Θεσσαλονίκης από το 1347-1359. Στη διαμάχη του με τον Βαρλαάμ, ο αυτοκράτωρ Ιωάννης ΣΤ΄ Καντακουζηνός πήρε το μέρος του. Τελικά, αν και φυλακίστηκε για κάποιο διάστημα, εν τέλει το δόγμα
που δημιούργησε του, εκείνο του Ησυχασμού, ήταν αυτό που επικράτησε. 50

Ο Νικηφόρος Γρηγοράς γνώρισε από κοντά τις εμφύλιες διαμάχες του ησυχασμού και συνέχισε την παράδοση του μεγάλου δάσκαλου Θεόδωρου Μετοχίτη. Ο Γρηγοράς υπομνημάτισε το έργο του
Πτολεμαίου και το 1325 εισηγήθηκε τη μεταρρύθμιση του ημερολογίου, όπως θα έκανε αργότερα, στα τέλη του 16 ου αιώνα, ο Πάπας Γρηγόριος ΙΓ΄, χωρίς όμως να εισακουστεί. 51 Ακόμη έγραψε πραγματείες για την κατασκευή του αστρολάβου, ενώ παρατήρησε και προέβλεψε με ακρίβεια εκλείψεις. 52 Ο μεγάλος αυτός λόγιος γεννήθηκε στην Ηράκλεια του Πόντου τα 1295 και σπούδασε στην Κωνσταντινούπολη κοντά στον μεγάλο δάσκαλο Θεόδωρο Μετοχίτη και στον Οικουμενικό Πατριάρχη Θεόδωρο Γλυκύ. Ίδρυσε επίσης σχολή στη Μονή της Χώρας για να φοιτούν όσοι ήθελαν να απασχοληθούν σε διπλωματικές αποστολές.
Ο Γρηγοράς τάχθηκε σφόδρα εναντίον του ησυχαστικού κινήματος. 53 Η ευρύτητα όμως του έργου του αποδεικνύει λόγιο με βαθιά πολυμάθεια και ευρύτητα πνεύματος. Γνωστότερο έργο του είναι η Ιστορία
του σε 37 βιβλία που καλύπτει τη χρονική περίοδο από το 1204 ως και το 1359. Συνέγραψε επίσης πληθώρα έργων σχετικά με τη φυσική, την ποίηση, τα μαθηματικά, τη θεολογία, τη φιλοσοφία, τη ρητορική και την αστρονομία. 54

Ο πιο διάσημος όμως μυστικιστής και ησυχαστής της περιόδου αυτής, πλην του Παλαμά, ήταν ο γεννημένος στη Θεσσαλονίκη Νικόλαος Καβάσιλας, ο οποίος σπούδασε στη Σχολή των Φιλοσόφων στην
Κωνσταντινούπολη. 55 Ο Καβάσιλας πίστευε ακράδαντα στην αξία της μάθησης και υπήρξε σχολιαστής του γεωγράφου Πτολεμαίου. 56

45 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, ελληνική έκδοση, 2001, τόμος 5, λήμμα Ακίνδυνος, σελ.272 46 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, ελληνική έκδοση, 2001, τόμος 13, λήμμα Βαρλαάμ, σελ.306 47 Nicol Donald, Το τέλος της βυζαντινής αυτοκρατορίας, Ινστιτούτο του βιβλίου-Α. Καρδαμίτσα, Αθήνα, 1997, σελ.95
48 Nicol M. Donald, Οι τελευταίοι αιώνες του Βυζαντίου 1261-1453, εκδόσεις Παπαδήμα, Αθήνα, 2012, σελ.335
49 Sture Linner, Ιστορία του Βυζαντινού πολιτισμού, εκδ. Γκοβόστη, Αθήνα, 1999, σελ. 243
50 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, ελληνική έκδοση, 2001, τόμος 19, λήμμα Γρηγόριος Παλαμάς, σελ.250-251
51 Oxford University Press, Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, Ιστορία του Βυζαντίου, επιμ. Cyril Mango, εκδόσεις Νεφέλη, Αθήνα,
2006, σελ.386
52 Nicol Donald, Το τέλος της βυζαντινής αυτοκρατορίας, Ινστιτούτο του βιβλίου-Α. Καρδαμίτσα, Αθήνα, 1997, σελ.95
53 Wilson N.G., Οι λόγιοι στο Βυζάντιο, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα, 2014, σελ.339
54 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, ελληνική έκδοση, 2001, τόμος 19, λήμμα Γρηγοράς, σελ.236-237
55 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, ελληνική έκδοση, 2001, τόμος 31, λήμμα Καβάσιλας 6 Νικόλαος ο Χαμαετός,
σελ.107
56 Nicol Donald, Το τέλος της βυζαντινής αυτοκρατορίας, Ινστιτούτο του βιβλίου-Α. Καρδαμίτσα, Αθήνα, 1997, σελ.98

Ο Εμμανουήλ Μοσχόπουλος έζησε περίπου από το 1260 ως το 1316. 57 Είναι κυρίως γνωστός ως γραμματικός και σχολιαστής και καταγόταν από την Κρήτη. Ήταν ανιψιός του λόγιου Μητροπολίτη Κρήτης
Νικηφόρου Μοσχόπουλου. Υπήρξε μαθητής του Πλανούδη και ενδιαφερόταν για το δράμα και την ποίηση. 58 Το έργο του διακρίνεται σε θεολογικό, φιλοσοφικό, αλλά και μαθηματικό. 59
Ένας από τους πιο πρώιμους εκπροσώπους της Παλαιολόγειας αναγέννησης υπήρξε ο Νικηφόρος Βλεμμύδης (περίπου 1197- 1269). 60 Σπούδασε στην Προύσα και την Έφεσο ιατρική, φυσική, γεωγραφία,
φιλοσοφία, λογική, θεολογία, μαθηματικά και αστρονομία, ενώ εκάρη μοναχός το 1235. Μαθητής του υπήρξε ο λόγιος και ιστορικός Γεώργιος Ακροπολίτης, αλλά και ο αυτοκράτωρ του Βυζαντίου Θεόδωρος Β΄
Λάσκαρις. 61 Ο Βλεμμύδης ταξίδεψε αρκετά στην ελληνική επικράτεια προκειμένου να συλλέξει χαμένα χειρόγραφα. Έζησε και έδρασε, όμως, κυρίως στην Έφεσο. 62 Στις θεολογικές συζητήσεις με τους Λατίνους
επέδειξε συμβιβαστικό πνεύμα σε ό,τι αφορά το περίφημο ζήτημα του Filioque και για αυτό παρεξηγήθηκε πολλές φορές από τους μαθητές του. 63

Ο Εμμανουήλ Χρυσολωράς ήταν ένας λόγιος που έδρασε κυρίως στην Ιταλία και συνέβαλε στη διάδοση του αρχαιοελληνικού πολιτισμού στη Δύση. Ήταν αυτός που μετέφρασε πρώτος στη λατινική την
Πολιτεία του Πλάτωνα. 64 Ο Εμμανουήλ Χρυσολωράς υπήρξε μαθητής του Δημητρίου Κυδώνη και γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη περί το 1350. Το 1391 στάλθηκε ως αντιπρόσωπος του αυτοκράτορα
Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγου προκειμένου να ζητήσει στρατιωτική βοήθεια εναντίον των Τούρκων. 65 Πέθανε το 1415 στην Κωνσταντία της Γερμανίας. 66

Οι αδελφοί Κυδώνη, ο Δημήτριος και ο Πρόχορος, ενώ ήταν πνεύματα εξαιρετικά νεωτερικά, εντούτοις ταυτίζονται περισσότερο στη συλλογική ιστορική μνήμη με την προσχώρησή τους στη λατινική
χριστιανοσύνη και την αντίθεσή τους προς το περιεχόμενο της διδασκαλίας του Παλαμά. Οι δύο αδελφοί κατάγονταν από τη Θεσσαλονίκη. Ο Δημήτριος, γεννημένος το 1324, μπήκε στην υπηρεσία του Ιωάννη
Καντακουζηνού το 1341. Μετέφρασε το έργο του Θωμά Ακινάτη από τη λατινική στην ελληνική, ενώ μορφώθηκε κοντά στον μετέπειτα Μητροπολίτη Νείλο Καβάσιλα. 67 Ο Δημήτριος Κυδώνης ήταν από τους
πρώτους εκείνους ενωτικούς λογίους που συνειδητοποίησαν-χωρίς, όμως, να μπορέσουν να πείσουν τους περισσότερους από τους συγχρόνους τους δυστυχώς- ότι ο Λατίνοι δεν ήταν και τόσο άξεστοι όσο τους
θεωρούσαν ως τότε οι Βυζαντινοί και ότι η σωτηρία του Βυζαντίου μάλιστα, θα προερχόταν από εκείνους. Γι’ αυτό και προσπάθησε με όλες του τις δυνάμεις να γεφυρώσει το χάσμα αυτό με τη Δύση. 68 Στην
πραγματικότητα, πάντως, αν και επιθυμούσε προσέγγιση με τη Δύση, δεν πρέσβευε την υποταγή της Ορθόδοξης Εκκλησίας στον Πάπα. 69 Το πνευματικό έργο του περιλαμβάνει επίσης μία πληθώρα επιστολών,
συγκεκριμένα πάνω από 450. 70 Αυτές αποτελούν σπουδαία πηγή σχετικά με την εποχή τους, εφόσον υπάρχει ιστοριογραφικό κενό κατά την περίοδο αυτή. 71 Ο Δημήτριος απεβίωσε το 1798 στην Κρήτη.

57 Steven Runciman, Βυζαντινός πολιτισμός, εκδόσεις Μεταίχμιο, Αθήνα, 2017, σελ. 316
58 Wilson N.G., Οι λόγιοι στο Βυζάντιο, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα, 2014, σελ.313
59 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, ελληνική έκδοση, 2001, τόμος 43, λήμμα Μοσχόπουλος, σελ.26
60 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, ελληνική έκδοση, 2001, τόμος 14, λήμμα Βλεμμύδης, σελ.429
61 Nicol Donald, Το τέλος της βυζαντινής αυτοκρατορίας, Ινστιτούτο του βιβλίου-Α. Καρδαμίτσα, Αθήνα, 1997, σελ.90
62 Sture Linner, Ιστορία του Βυζαντινού πολιτισμού, εκδ. Γκοβόστη, Αθήνα, 1999, σελ. 221
63 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, ελληνική έκδοση, 2001, τόμος 14, λήμμα Βλεμμύδης, σελ.429
64 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, ελληνική έκδοση, 2001, τόμος 61, λήμμα Χρυσολωράς, σελ.362
65 Ο.π. σελ 362
66 Oxford University Press, Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, Ιστορία του Βυζαντίου, επιμ. Cyril Mango, εκδόσεις Νεφέλη, Αθήνα,
2006, σελ.389
67 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, ελληνική έκδοση, 2001, τόμος 36, λήμμα Κυδώνης Δημήτριος, σελ.284-285
68 Nicol Donald, Το τέλος της βυζαντινής αυτοκρατορίας, Ινστιτούτο του βιβλίου-Α. Καρδαμίτσα, Αθήνα, 1997, σελ.102
69 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, ελληνική έκδοση, 2001, τόμος 36, λήμμα Κυδώνης Δημήτριος, σελ.284-285
70 Nicol Donald, Το τέλος της βυζαντινής αυτοκρατορίας, Ινστιτούτο του βιβλίου-Α. Καρδαμίτσα, Αθήνα, 1997, σελ.102
71 Sture Linner, Ιστορία του Βυζαντινού πολιτισμού, εκδ. Γκοβόστη, Αθήνα, 1999, σελ. 246

Συνεχίζεται…