Βυζαντινά κάστρα της Θράκης.

Γράφει η Λεύκη Σαραντινού συγγραφέας, ιστορικός, μουσικός, εκπαιδευτικός, βιβλιοκριτικός.

Πρέπει να έχουμε υπόψιν μας, ότι, αν και η Μικρά Ασία θεωρούταν πάντοτε ως η ραχοκοκαλιά της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, εντούτοις η ευρύτερη περιοχή της Θράκης, λόγω της εγγύτητάς της στην
αυτοκρατορική πρωτεύουσα, ήταν περιοχή μεγάλης γεωστρατηγικής σημασίας για τους Βυζαντινούς, περιοχή, επομένως, και αρκετά αξιόλογη προκειμένου να οχυρωθεί αποτελεσματικά. Ήταν λογικό,
επομένως, με την πάροδο των αιώνων, όλα σχεδόν τα οχυρά σημεία της περιοχής από την αρχαιότητα να επισκευαστούν, αλλά και να χτιστούν και νέα οχυρά. Τα κάστρα αυτά βρίσκονται, συνήθως, πάνω στον
οδικό άξονα που ενώνει τις δύο μεγαλύτερες πόλεις της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, την Κωνσταντινούπολη και τη Θεσσαλονίκη.

Ιουστινιανός

Ο 6 ος και ο 14 ος αιώνας είναι ο εποχές κατά τις οποίες σημειώνονται οι περισσότερες αναστηλώσεις στα οχυρά της αυτοκρατορίας και της Θράκης, ενώ μεγάλοι βυζαντινοί αυτοκράτορες όπως ο Ιουστινιανός,
ο Ιωάννης Καντακουζηνός, ο Βασίλειος ο βουλγαροκτόνος, ο Κωνσταντίνος Ε΄ ο Κοπρώνυμος, ο Ανδρόνικος Γ΄ Παλαιολόγος και ο Ιωάννης Ε΄ Παλαιολόγος είναι εκείνοι που συνέδεσαν το όνομά τους με
τα κάστρα της Θράκης.

Κάστρο του Πυθίου

Εγγύτερο στην Βασιλεύουσα, στον νομό Έβρου, είναι το κάστρο του Πυθίου, ένα κάστρο σχετικά νέο χρονολογικά. Το Πύθιο απέχει δεκαέξι περίπου χιλιόμετρα μόνο από το Διδυμότειχο και ιδρύθηκε
μεταξύ 1331 και 1341 από τον αυτοκράτορα Ιωάννη ΣΤ΄ Καντακουζηνό, ο οποίος ήθελε να ελέγχει την κοιλάδα του Έβρου κατά τη διάρκεια της εμφύλιας σύγκρουσής του με τον Ιωάννη Ε΄ Παλαιολόγο. Έχει
εξαιρετικά ανεπτυγμένη αισθητική και επιμελημένη τοιχοποιία. Επρόκειτο δε για μικρό μόνο στρατιωτικό φρούριο που δεν εξελίχθηκε σε πολίχνη. Το κάστρο του Πυθίου κατελήφθη το 1361 από τους Οθωμανούς.

Κάστρο του Διδυμοτείχου

Λίγο πιο εκεί κοντά στον Ερυθροπόταμο, παραπόταμο του Έβρου, βρίσκεται το επιβλητικό κάστρο του Διδυμοτείχου. Σπαράγματα κάποιας οχύρωσης εκεί εντοπίζονται ήδη από την εποχή του Ρωμαίου
αυτοκράτορα Τραϊανού, όταν, μεταξύ του 97 και του 118 μ.Χ. ο εν λόγω αυτοκράτωρ έχτισε τη διπλανή Πλωτινόπολη και οχύρωσε τον λόφο. Το κάστρο όμως ανακατασκευάστηκε και ενισχύθηκε επί
Ιουστινιανού, τον έκτο μεταχριστιανικό αιώνα και παρέμεινε μία πολύ σημαντική θέση κατά τους βυζαντινούς χρόνους, αφού έλεγχε το πέρασμα προς τη Μαύρη θάλασσα και το Αιγαίο.

Φρειδερίκος Α΄ Μπαρμπαρόσα

Τα τείχη του ενισχύθηκαν και κατά τη διάρκεια του όγδοου αιώνα από τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Ε΄. Το 1189, κατά τη διάρκεια της τρίτης σταυροφορίας, το Διδυμότειχο κατελήφθη από τον
Φρειδερίκο Α΄ Μπαρμπαρόσα, τον αυτοκράτορα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ενώ το 1204, κατά τη διάρκεια της τέταρτης σταυροφορίας από τον αρχηγό της, τον Βονιφάτιο Μομφερατικό. Το 1206, όπως όλα σχεδόν άλλωστε τα κάστρα της Θράκης, το Διδυμότειχο γνωρίζει την επιδρομή του Βούλγαρου τσάρου Ιωαννίτζη-Καλογιάννη ή Σκυλογιάννη. Το κάστρο ήταν το θέρετρο των εμφύλιων συγκρούσεων μεταξύ του Ανδρονίκου Β΄ και του Ανδρονίκου Γ΄ Παλαιολόγου, ενώ σε αυτό γεννήθηκε το 1332 ο Ιωάννης Ε΄ Παλαιολόγος. Το 1342 στέφεται σε αυτό αυτοκράτορας ο Ιωάννης Καντακουζηνός, ενώ φέρεται να ήταν ο
αγαπημένος τόπος διαμονής του Ανδρόνικου Γ΄, αφού η περιοχή προσέφερε εξαιρετικό κυνήγι. Το 1361 κατελήφθη από τους Οθωμανούς.

Μοναστήρι της Κοσμοσώτειρος

Στις Φέρρες συναντάμε το οχυρωμένο μοναστήρι της Κοσμοσώτειρος, χτισμένο τον 12 ο αιώνα από τον αυτοκράτορα Ισαάκιο Κομνηνό. Από τον 13 ο -14 ο αιώνα αναπτύχθηκε επίσης και αγροτικό οικισμός
γύρω από το μοναστήρι με τις καταπληκτικές, σωζόμενες ως σήμερα τοιχογραφίες.

Μία άλλη οχυρή θέση της Θράκης, η οποία βρισκόταν μάλιστα και κατά μήκος της αρχαίας ρωμαϊκής Εγνατίας Οδού, ήταν η η Τραϊανούπολη, πόλη χτισμένη τον 2 ο μεταχριστιανικό αιώνα από τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Τραϊανό. Την πόλη επανοχύρωσε ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός, αλλά τίποτε σχεδόν από την πόλη αυτή δεν είναι ορατό σήμερα, μόνο ο ξενώνας της Χάνα στα Λουτρά της πόλης που
ανεγέρθηκε στα τέλη του 14 ου αιώνα από τον στρατηγό των Οθωμανών και κατακτητή της Θράκης, Γαζή Εβρενός μπέη. Η πόλη το 1347 είχε ήδη ερημωθεί και σε χρήση βρίσκονταν μόνο τα ιαματικά λουτρά και ο
ξενώνας του Εβρενός.

Τραϊανούπολη

Άλλη μία θέση επί της αρχαίας Εγνατίας Οδού ήταν η Μάκρη, η οποία μεταξύ του 9 ου και του 14 ου αιώνα ήταν ακμάζων βυζαντινός οικισμός. Το 1206 ο Βούλγαρος τσάρος Καλογιάννης κατέστρεψε το
οχυρό και το 1361 καταλαμβάνεται από τους Οθωμανούς, οι οποίοι καταστρέφουν εντελώς την οχύρωσή του. Μέσα στα ερείπια του κάστρου σώζεται και τρίκλιτη βασιλική της μεσοβυζαντινής περιόδου.

Λίγο πιο έξω από την σημερινή πόλη της Αλεξανδρούπολης υπάρχει το μικρό οχυρό φρούριο του Άβαντα, ένα κάστρο χτισμένο σε στρατηγικό σημείο, για το οποίο όμως γνωρίζουμε πολύ λίγα. Ίσως η θέης
να ταυτίζεται με την άγνωστη, μέχρι στιγμής, βυζαντινή θέση Κερεόπυργος. Το σημερινό σωζόμενο κάστρο χρονολογείται από τον 14 ο αιώνα.

Φρούριο του Άβαντα

Το λιμάνι της Μαρώνειας, στον σημερινό νομό της Ροδόπης, ιδρύθηκε τον έβδομο προχριστιανικό αιώνα και γνώρισε μεγάλη ακμή επί ρωμαϊκής κατοχής, αλλά και κατά τη διάρκεια των βυζαντινών χρόνων,
αφού τον τέταρτο μεταχριστιανικό αιώνα ήταν έδρα επισκοπής. Η αρχική θέση του οικισμού βρισκόταν στο λιμάνι του Αγίου Χαραλάμπους, όπου διακρίνονται μέχρι και σήμερα τα ερείπια βυζαντινής βίγλας, ενώ οι κάτοικοι μεταφέρθηκαν στην ενδοχώρα γύρω στον 17 ο αιώνα εξαιτίας των πειρατικών επιδρομών.

Το μικρό στρατιωτικό οχυρό της Κομοτηνής, κατά μήκος της αρχαίας Εγνατίας Οδού, ιδρύθηκε, κατά πάσα πιθανότητα, από τον αυτοκράτορα Θεοδόσιο των Μέγα στα τέλη του 4 ου μεταχριστιανικού
αιώνα. Νέες επεμβάσεις στο κάστρο έγιναν τον δέκατο αιώνα, ενώ μετά το 1206 και την επίθεση του Βούλγαρου τσάρου εναντίον της γειτονικής Μοσυνούπολης φαίνεται ότι ο οικισμός μετατράπηκε σταδιακά
από στρατιωτικό οχυρό σε πολίχνη με τον όνομα Κουμουτζηνά. Το 1363 τα Κουμουζηνά κατελήφθησαν από τον Γαζή Εβρενός και η πόλη λεγόταν κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας Γκιουμουλτζίνα.

Κέντρο Κομοτηνής.

Λίγο πιο πέρα, στην Γρατιανούπολη (σημερινή Γρατινή), φαίνεται πως υπήρχε σημαντικό κάστρο κατά τον 13 ο και 14 ο αιώνα, τα ερείπια του οποίου μπορούμε να διακρίνουμε μέχρι σήμερα. Η πόλη λογικά
ιδρύθηκε από τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Γρατιανό στα μέσα περίπου του τέταρτου μεταχριστιανικού αιώνα, καμία όμως ιστορική πηγή δεν βεβαιώνει τη σύνδεση της πόλης με τα απομεινάρια του κάστρου που
χρονολογείται στην Παλαιολόγεια εποχή και κατελήφθη, όπως και η υπόλοιπη Θράκη, από τους Οθωμανούς το 1361 ή το 1363.

Για την Μαξιμιανούπολη ή Μοσυνούπολης του νομού Ροδόπης έχουμε κάπως περισσότερες πληροφορίες. Η θέση ταυτίζεται με την αρχαία Παισούλα (ή Παισούλαι)και βρίσκεται κοντά στο σημερινό
χωριό Μίσχος. Η Μαξιμιανούπολη ήταν προφανώς και αυτή σταθμός της αρχαίας Εγνατίας οδού, ιδρυμένη στους ύστερους ρωμαϊκούς χρόνους, ιδρυμένη προφανώς από τον Ρωμαίου αυτοκράτορα Γαλέριο
Μαξιμιανό στις αρχές του τέταρτου μεταχριστιανικού αιώνα. Ο Βασίλειος Β΄ ο Βουλγαροκτόνος την είχε ως ορμητήριο για τις εκστρατείες του κατά των Βουλγάρων, ενώ την επισκέφθηκε και ο αυτοκράτωρ
Αλέξιος Α΄ Κομνηνός. Το 1206 την κατέστρεψε ο Βούλγαρος τσάρος Καλογιάννης και έκτοτε η πόλη παρακμάζει. Τον επόμενο αιώνα, όπως μας πληροφορεί ο ίδιος ο αυτοκράτορας Ιωάννης Καντακουζηνός
στην ιστορία του, αυτή έχει ήδη ερειπωθεί.

Μαξιμιανούπολη ή Μοσυνούπολη

Η Αναστασιούπολη, κοντά στα σύνορα του σημερινού νομού με την Ξάνθη, ήταν μία σημαντική καστροπολιτεία, ιδρυμένη τον έκτο αιώνα από τον βυζαντινό αυτοκράτορα Αναστάσιο. Ήταν σταθμός της
ρωμαϊκής Εγνατίας Οδού με το όνομα Stabulo Diomedis. Πρόκειται μάλλον για την αρχαία πόλη Περιθεώριο και σήμερα τα τείχη της είναι καλυμμένη από πυκνή βλάστηση. Το σχήμα του κάστρου είναι
οκταγωνικό, ενώ κατά τα βυζαντινά και τα αρχαία χρόνια η πόλη αποτελούσε λιμάνι της Βιστωνίδας λίμνης. Διέθετε και υδραγωγείο, τα ερείπια του οποίου είναι ορατά μέχρι σήμερα. Μετά τον ένατο αιώνα
αναβιώνει η ονομασία Περιθεώριο, ενώ και αυτή η πόλη καταστράφηκε από τις ορδές του Βούλγαρου τσάρου Καλογιάννη και παρήκμασε κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας.

Αναστασιούπολη

Φτάνοντας στον σημερινό νομό Ξάνθης, ένα από τα πρώτα βυζαντινά φρούρια είναι το Πολύστυλον, βυζαντινός οικισμός του έβδομου ή του όγδοου αιώνα που χτίστηκε πάνω στα ερείπια της αρχαίας πόλης
των Αβδήρων, σημαντικού λιμανιού κατά την αρχαιότητα. Περί το 1380, όταν οι Τούρκοι επικράτησαν στην περιοχή, το Πολύστυλον εγκαταλείφθηκε.

Κοντά στη σημερινή πόλη της Ξάνθης φαίνεται πως υπήρχε αρχαίο φρούριο με το όνομα Ξάνθεια ή Ξανθίππη, το οποίο επανατειχίζεται και επανεμφανίζεται στις πηγές κατά τη διάρκεια του ένατου μεταχριστιανικού αιώνα. Το φρούριο φαίνεται πως παρήκμασε από τις επιδρομές του Καλογιάννη, συνέχισε όμως να υπάρχει και κατά τον 14 ο αιώνα. Τότε κατελήφθη από τους Οθωμανούς και αρχίζει η νεώτερη
περίοδος της ιστορίας της, έχοντας, όπως και η Κομοτηνή, συνεχή κατοίκηση ως τις μέρες μας.

Μικρό φρούριο της θέσεως Τόπειρος

Τέλος, πρέπει να αναφερθούμε στο παράλιο μικρό φρούριο της θέσεως Τόπειρος. Πρόκειται για μία ακόμη θέση της αρχαίας Εγνατίας Οδού κοντά στον ποταμό Νέστο και το χωριό Παράδεισος. Το οχυρό
ιδρύθηκε τον πρώτο προχριστιανικό αιώνα από τον αυτοκράτορα Οκταβιανό Αύγουστο και κατελήφθη από Σλάβους τον έκτο μεταχριστιανικό αιώνα. Το τείχος του μικρού κάστρου ανοικοδομήθηκε από τον
αυτοκράτορα Ιουστινιανό αλλά και την εποχή των Παλαιολόγων. Όσο για την μικρή πολίχνη Τόπειρος αυτή ιδρύθηκε τον πρώτο μεταχριστιανικό αιώνα και αποτέλεσε έδρα επισκοπής.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
-Δέσποινα Ευγενίδου, Κάστρα της Μακεδονίας και της Θράκης, ADAM editions
-Γιαννόπουλος Φ, Διδυμότειχο, Ιστορία ενός βυζαντινού οχυρού, Αθήνα, 1989
-Συλλογικό έργο, Tα κάστρα της Ελλάδας, εκδ. explorer
-Χαριζάνης Χρ. Γιώργος, Η βυζαντινή Θράκη, εκδ. Σταμούλη

Η Λεύκη (Ελευθερία) Σαραντινού γεννήθηκε στο Ρέθυμνο. Σπούδασε ιστορία και μουσική. Σήμερα ζει στην Κομοτηνή και ασχολείται με τη συγγραφή, τη διδασκαλία μουσικής, ιστορίας και δημιουργικής γραφής, καθώς και με τη βιβλιοκριτική. Έχει εκδώσει ιστορικά μυθιστορήματα, βιβλία για παιδιά, βιβλία ιστορίας και εκπαιδευτικά βιβλία.