Η Παλαιολόγεια Αναγέννηση (α) – Γράφει η Ιστορικός – Συγγραφέας Λεύκη Σαραντινού.

Ό,τι αποκαλούμε «Παλαιολόγεια Αναγέννηση» ταυτίζεται με μια άνευ προηγουμένου ακμή των γραμμάτων και των τεχνών στο Βυζάντιο, η οποία συμβαίνει -παραδόξως- σε μία εποχή μεγάλης πολιτικής
παρακμής δίχως καμία ελπίδα ανάσχεσής της. Επίκεντρο της αναγέννησης αυτής ήταν κυρίως ο Μυστράς, αλλά, δευτερευόντως, και η ίδια η Κωνσταντινούπολη. Η μέγιστη αυτή ακμή των γραμμάτων και των
τεχνών παρατηρείται επί της βασιλείας του Ανδρόνικου Β΄ Παλαιολόγου (1282-1328). 1 Γενικότερα, όμως, η Παλαιολόγεια Αναγέννηση θεωρείται ότι καλύπτει ολόκληρη τη χρονική περίοδο από τον 13 ο ως τον 15 ο αιώνα.

Παρ’ όλο που δεν γνωρίζουμε στα σίγουρα εάν υπήρχε στην Κωνσταντινούπολη κάποιο πανεπιστήμιο που να βρισκόταν σε λειτουργία κατά την Παλαιολόγεια περίοδο, εντούτοις ξέρουμε ότι
πολλοί ελληνόφωνοι έρχονταν στη Βασιλεύουσα για σπουδές από όλη την επικράτεια της αυτοκρατορίας. Οπωσδήποτε τα σχολεία της Εκκλησίας λειτουργούσαν κανονικά εκείνη την περίοδο, δεν έχουμε λόγο,
όμως, να πιστεύουμε ότι προσέφεραν κάτι άλλο εκτός από καθαρά θεολογικές σπουδές. 2

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου παρατηρήθηκε επίσης η αναβίωση του όρου «Έλληνας» από πολλούς λογίους της εποχής, μίας λέξης που μέχρι τότε ήταν συνώνυμη του «ειδωλαλάτρης» και του
«εθνικός». 3 Ας μην ξεχνάμε πως οι ίδιοι οι Βυζαντινοί αυτοπροσδιορίζονταν ως Ρωμιοί, εφόσον θεωρούσαν την αυτοκρατορία τους ως άμεση συνέχεια της αυτοκρατορίας των Ρωμαίων.

Πάντως, ούτε κατά τη διάρκεια της Παλαιολόγειας Αναγέννησης οι Βυζαντινοί κατόρθωσαν να διακριθούν για την πρωτοτυπία και τη δημιουργικότητα των έργων τους, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων. 4
Κατά κύριο λόγο υπήρξαν σχολιαστές της αρχαιοελληνικής- και λιγότερο της λατινικής-γραμματείας, ενώ τους ενδιέφεραν περισσότερο οι θεωρητικές επιστήμες, στις οποίες και διέπρεψαν, παρά οι θετικές. Σε ό,τι αφορά το πεδίο των θετικών επιστημών, περισσότερο διακρίθηκαν στην ιατρική, την αρχιτεκτονική και τη γεωγραφία, παρά στα μαθηματικά. 5 Ακόμα, οι Βυζαντινοί δε φημίζονταν για την αγάπη τους στην
εκμάθηση ξένων γλωσσών, αφού πίστευαν στην ανωτερότητα του λαού των Ρωμιών και δεν έμπαιναν στον κόπο να μάθουν τις γλώσσες των «βαρβάρων», αλλά ούτε και διακρίθηκαν στη συγγραφή μυθιστορημάτων. Αντιθέτως, τα λογοτεχνικά είδη που κατά κόρον άνθισαν στο Βυζάντιο ήταν η βιογραφία, οι επιστολές, η χρονογραφία και η ιστοριογραφία. 6 Οπωσδήποτε, πάντως, η κυριότερη συνεισφορά των Βυζαντινών λογίων έγκειται στη αντιγραφή και τη διάσωση πολλών κειμένων της αρχαιοελληνικής γραμματείας. 7 Πάντως, όσο κι αν οι Βυζαντινοί θεωρούσαν ως έναν βαθμό αναγκαία τη μόρφωση και την είχαν,
γενικά, σε εκτίμηση, δεν γνωρίζουμε να υπήρχε καμία σχολή στην οποία να φοιτούσαν γυναίκες. Ωστόσο είναι γνωστό ότι υπήρχαν γυναίκες γιατροί, αν και ονόματα γυναικών λογίων, πλην του γνωστού της Άννας
της Κομνηνής, δεν έχουν φτάσει ως εμάς. Το μόνο σίγουρο είναι ότι οι γυναίκες των ανώτερων τάξεων θα είχαν πρόσβαση στην εκπαίδευση μέσω ιδιωτών δασκάλων που παρέδιδαν μαθήματα κατ’ οίκον. Οι
γυναίκες των μεσαίων τάξεων μόλις που γνώριζαν ανάγνωση και γραφή, ενώ εκείνες των κατώτερων δεν λάμβαναν, φυσικά, κανενός είδους μόρφωση. 8

Ο Γεώργιος Γεμιστός-Πλήθωνας είναι αδιαμφισβήτητα μία από τις μεγαλύτερες μορφές όχι μόνο της Παλαιολόγειας και της Ιταλικής Αναγέννησης, αλλά και ολόκληρου του βυζαντινού κόσμου γενικότερα.

1 Wilson N.G., Οι λόγιοι στο Βυζάντιο, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα, 2014, σελ. 292
2 Steven Runciman, Βυζαντινός πολιτισμός, εκδόσεις Μεταίχμιο, Αθήνα, 2017, σελ. 316
3 Oxford University Press, Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, Ιστορία του Βυζαντίου, επιμ. Cyril Mango, εκδόσεις Νεφέλη, Αθήνα,
2006, σελ.380
4 O.π. σελ.387
5 Steven Runciman, Βυζαντινός πολιτισμός, εκδόσεις Μεταίχμιο, Αθήνα, 2017, σελ. 323
6 Ο.π. σελ. 336, 338
7 Ο.π. σελ. 348
8 Ο.π. σελ. 317

Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, πιθανότατα κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1360 και καταγόταν από αριστοκρατική οικογένεια. 9 Στη γενέτειρά του μυήθηκε πιθανότατα στην πλατωνική σκέψη, η οποία
επηρέασε τα μέγιστα το έργο του. Ο Πλήθων ήταν ο μοναδικός λόγιος του Βυζαντίου που πρέσβευε μεγάλες και ριζικές αλλαγές στην κοινωνία, 10 ενώ κάποιοι άλλοι τον θεωρούν πνευματικό κληρονόμο του
έτερου, επίσης, μεγάλου βυζαντινού λογίου Θεόδωρου Μετοχίτη. 11

Δεν είναι βέβαιο ότι μαθήτευσε κοντά στον λόγιο Δημήτριο Κυδώνη, θεωρείται όμως σίγουρο ότι δάσκαλός του υπήρξε ένας Ιουδαίος στην καταγωγή, ο Ελισσαίος. Από αυτόν διδάχθηκε, πάντως, τον
Ζωροαστρισμό. 12 Μετά από τον θάνατο του τελευταίου εγκαταστάθηκε στον Μυστρά, κάποια χρονιά οπωσδήποτε μετά το 1393. 13 Εκεί ο Πλήθωνας διαμόρφωσε τη φιλοσοφική θεωρία και το μεταρρυθμιστικό
του έργο. Στον Μυστρά συνέγραψε, επίσης, το μεγαλύτερο μέρος των πονημάτων του 14 και προσέφερε, συγχρόνως, τις υπηρεσίες του στους Δεσπότες της Αυτοκρατορίας ως πνευματικός σύμβουλος και -ίσως- ως
δικαστικός αξιωματούχος, ενώ συμμετείχε, στο πλευρό του αυτοκράτορα Ιωάννη Η΄ Παλαιολόγου, και στη Σύνοδο της Φερράρας- Φλωρεντίας για την Ένωση των Εκκλησιών κατά τα έτη 1438-1439. 15 Στις
διεργασίες της Συνόδου, παρά το γεγονός ότι δεν ήταν Ορθόδοξος στο θρήσκευμα με τη στενή έννοια του όρου, εντούτοις υποστήριξε την ορθόδοξη παράταξη και το δόγμα της. 16 Κατά τη διάρκεια, πάντως, της
παραμονής του στην Ιταλία, κατόρθωσε να μυήσει ένα πλήθος Ιταλών λογίων στην πλατωνική σκέψη. 17 Ακόμα, τότε φαίνεται πως συνέγραψε και το σύγγραμμα με τίτλο «Περί ών Αριστοτέλης προς Πλάτωνα
διαφέρεται», ενώ μάλλον ήταν εκείνος αυτός που κατάφερε να εμφυσήσει στον ηγεμόνα της Φλωρεντίας Κόζιμο των Μεδίκων το όραμα περί της ίδρυσης μίας Πλατωνικής Ακαδημίας. Τότε, πάντως είχε αρχίσει
ήδη να υπογράφει με το νέο του επώνυμο Πλήθων αντί για Γεμιστός, 18 μάλλον επειδή αυτό προσιδίαζε περισσότερο στο «Πλάτων», το όνομα του φιλοσόφου της ελληνικής αρχαιότητας που θαύμαζε
περισσότερο απ’ όλους.

Το 1441 ο Πλήθων είχε επιστρέψει πλέον στον Μυστρά και τότε μπόρεσε να ασχοληθεί με τη συγγραφή του κυριότερου έργου του, του «Περί Νόμων» ή «Νόμων συγγραφή». 19 Το έργο αυτό κάηκε στην
πυρά μετά την Άλωση της Πόλης ως αθεϊστικό και επικίνδυνο μετά από την αναγόρευση του φανατικού ανθενωτικού και συντηρητικού Γεώργιου Γεννάδιου- Σχολάριου ως Πατριάρχη από τον Μωάμεθ Β΄. 20 Το
πόνημα αυτό αντλεί τη βασική του έμπνευση από την «Πολιτεία» του Πλάτωνα και εμπεριέχει τις, ριζοσπαστικές πολλές φορές, ιδέες του συγγραφέα του σχετικά με τη δική του ιδανική Πολιτεία. Εντούτοις,
το βιβλίο αυτό δεν είναι γραμμένο σε διαλογική μορφή, όπως το αντίστοιχο του Πλάτωνα. 21 Πρόκειται για ένα πόνημα το οποίο προοριζόταν κυρίως να διαβαστεί από τον κύκλο των μυημένων στις ιδέες του
Πλήθωνα μαθητών του στον Μυστρά. 22 Να αναφέρουμε εδώ ότι γνωστοί μαθητές του υπήρξαν ο ηγέτης των

9 Σμαρανάκης Γιάννης, Βυζαντινή Αναγέννηση και Ουτοπία, Ο Πλήθων και το Δεσποτάτο του Μυστρά, εκδόσεις Ευρασία,
Αθήνα, 2017, σελ.43
10 Nicol Donald, Το τέλος της βυζαντινής αυτοκρατορίας, Ινστιτούτο του βιβλίου-Α. Καρδαμίτσα, Αθήνα, 1997, σελ.145
11 Nicol M. Donald, Οι τελευταίοι αιώνες του Βυζαντίου 1261-1453, εκδόσεις Παπαδήμα, Αθήνα, 2012, σελ.535
12 Σμαρανάκης Γιάννης, Βυζαντινή Αναγέννηση και Ουτοπία, Ο Πλήθων και το Δεσποτάτο του Μυστρά, εκδόσεις Ευρασία,
Αθήνα, 2017, σελ. 43, 44
13 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, ελληνική έκδοση, 2001, τόμος, 49, λήμμα Πλήθων, σελ.331-333
14 Όπως παραπάνω. σελ. 331-333
15 Ο. π. σε. 331-333
16 Oxford University Press, Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, Ιστορία του Βυζαντίου, επιμ. Cyril Mango, εκδόσεις Νεφέλη, Αθήνα,
2006, σελ.387
17 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, ελληνική έκδοση, 2001, τόμος 49, λήμμα Πλήθων, σελ.331-333
18 Σμαρανάκης Γιάννης, Βυζαντινή Αναγέννηση και Ουτοπία, Ο Πλήθων και το Δεσποτάτο του Μυστρά, εκδόσεις Ευρασία,
Αθήνα, 2017, σελ. 47
19 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, ελληνική έκδοση, 2001, τόμος 49, λήμμα Πλήθων, σελ.331-333
20 Nicol M. Donald, Οι τελευταίοι αιώνες του Βυζαντίου 1261-1453, εκδόσεις Παπαδήμα, Αθήνα, 2012, σελ.539
21 Σμαρανάκης Γιάννης, Βυζαντινή Αναγέννηση και Ουτοπία, Ο Πλήθων και το Δεσποτάτο του Μυστρά, εκδόσεις Ευρασία,
Αθήνα, 2017, σελ.55
22 Ο. π. σελ.55

ανθενωτικών Μάρκος ο Ευγενικός, ο μετέπειτα ιστορικός της Άλωσης Λαόνικος Χαλκοκονδύλης, αλλά και ο καρδινάλιος Βησσαρίων. 23 Ο Πλήθων, στο «αιρετικό» αυτό για την εποχή του πόνημα, πρότεινε ιδέες που θα μπορούσαν να οδηγήσουν την καταρρέουσα βυζαντινή κοινωνία στην Αναγέννηση. Θεωρούσε ότι η Πελοπόννησος, και όχι η Κωνσταντινούπολη θα έπρεπε να γίνει το νέο κέντρο του ελληνισμού, ο οποίος θα εμπνεόταν περισσότερο από την αρχαιοελληνική φιλοσοφία και τους Αρχαίους Έλληνες,-των οποίων οι Ρωμιοί ήταν οι άμεσοι κληρονόμοι- παρά από την Ορθοδοξία. Το σύστημα διοίκησης που πρότεινε δεν ήταν όμως δημοκρατικό, αλλά, πιστός στο πλατωνικό πνεύμα, απολυταρχικό και συγκεντρωτικό. 24 Εκτός από τη δημιουργία νέου ημερολογίου, 25 ο Πλήθων πρότεινε στο έργο του κοινοκτημοσύνη στη γη, προκειμένου να λυθεί το πρόβλημα των μεγάλων γαιοκτησιών, αλλά και δημιουργία στρατού από γηγενείς Έλληνες και όχι από μισθοφόρους. 26 Οι προτεινόμενες αυτές μεταρρυθμίσεις του θα πρέπει να προκάλεσαν μεγάλο σκεπτικισμό στους συγχρόνους του, αλλά και στους Δεσπότες του Μυστρά, οι οποίοι είχαν, πάντως, την καλοσύνη να ακούσουν τις προσεκτικά διατυπωμένες ρηξικέλευθες απόψεις του.
Ο Πλήθων, ο «δεύτερος Πλάτων», όπως τον αποκάλεσε ο ουμανιστής Μαρτσίλιο Φιτσίνο, έμεινε στην Καστροπολιτεία του Μυστρά ως τον θάνατό του, στις 26 Ιουνίου 1452. Το 1465, όμως, Ιταλοί
θαυμαστές του έργου του από την οικογένεια Μαλατέστα, άρπαξαν τα οστά του και τα μετέφεραν στον ναό της οικογένειας στο Ρίμινι, όπου παραμένουν ως σήμερα. 27 Ο μετέπειτα καρδινάλιος Βησσαρίων, από την άλλη, ο γνωστότερος μαθητής του Πλήθωνα, πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στην Ιταλία. Η ιταλική Αναγέννηση, αλλά και οι ανθρωπιστές λόγιοι της Ιταλίας του οφείλουν ουκ ολίγα, όπως άλλωστε και στον δάσκαλό του, τον Πλήθωνα. Ο Βησσαρίων, του οποίου το κανονικό όνομα ήταν Ιωάννης, γεννήθηκε στην Τραπεζούντα του Πόντου στις 2 Ιανουαρίου του 1403. 28 Είχε δεκατέσσερα αδέλφια, αλλά ο ίδιος ήταν, τελικά, ο μοναδικός επιζών από αυτά για να μπορέσει να θάψει τους γεννήτορές του. 29 Χάρη στη φροντίδα του Αρχιεπισκόπου Τραπεζούντος Δοσίθεου βρέθηκε στη Βασιλεύουσα για σπουδές, όπου εκάρη μοναχός σε ηλικία μόλις είκοσι ετών με το μοναχικό όνομα Βησσαρίων. Σπούδασε όμως και στη Σηλυβρία με τον εκεί Μητροπολίτη Ιγνάτιο Χορτασμένο ενώ δάσκαλοί του πρέπει να υπήρξαν και ο Μάρκος ο Ευγενικός, καθώς και ο Φραγκίσκος Φίλελφος. 30 Ακολούθως, χειροτονήθηκε Διάκονος και αργότερα Πρεσβύτερος στην Κωνσταντινούπολη, προτού μεταβεί στον Μυστρά για να φοιτήσει παρά τον, διάσημο τότε, Πλήθωνα.

Επειδή συνδέθηκε με τον βυζαντινό αυτοκράτορα Ιωάννη Η΄ Παλαιολόγο, επιλέχθηκε να συμμετάσχει στη Σύνοδο της Φερράρας- Φλωρεντίας. 31 Εκεί, παρά το γεγονός ότι στιγματίστηκε αργότερα ως ενωτικός καρδινάλιος, στην πραγματικότητα υποστήριξε σθεναρά την ορθόδοξη παράδοση και πρότεινε συμβιβαστικές λύσεις. Έλαβε, πάντως, τον τίτλο του Καρδινάλιου από τον Πάπα Ευγένιο Δ΄ και ακολούθως επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη, όμως , εξαιτίας της έχθρας των Ανθενωτικών, τελικά αποφάσισε να μετοικήσει μόνιμα στην Ιταλία. Μετά από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς, προσπάθησε ανεπιτυχώς να οργανώσει σταυροφορία προς ανάκτηση της Βασιλεύουσας. 32

23 Ο.π. σελ.49
24 Nicol Donald, Το τέλος της βυζαντινής αυτοκρατορίας, Ινστιτούτο του βιβλίου-Α. Καρδαμίτσα, Αθήνα, 1997, σελ.145
25 Σμαρανάκης Γιάννης, Βυζαντινή Αναγέννηση και Ουτοπία, Ο Πλήθων και το Δεσποτάτο του Μυστρά, εκδόσεις Ευρασία,
Αθήνα, 2017, σελ.79
26 Nicol M. Donald, Οι τελευταίοι αιώνες του Βυζαντίου 1261-1453, εκδόσεις Παπαδήμα, Αθήνα, 2012, σελ.537-538
27 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, ελληνική έκδοση, 2001, τόμος 49, λήμμα Πλήθων, σελ.331-333
28 Sture Linner, Ιστορία του Βυζαντινού πολιτισμού, εκδ. Γκοβόστη, Αθήνα, 1999, σελ. 253
29 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, ελληνική έκδοση, 2001, τόμος 14, λήμμα Βησσαρίων, σελ.170-171
30 Ο.π. σελ.170-171
31 Ο.π. σελ.170-171
32 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, ελληνική έκδοση, 2001, τόμος 14, λήμμα Βησσαρίων, σελ.170-171

Συνεχίζεται….