Προσωκρατική Φιλοσοφία- Ενα μεγάλο βήμα στο λόγο – Γράφει ο Θανάσης Μουσόπουλος.

(Συνοπτική Αναφορά)

Η Φιλοσοφία αποτελεί μια από τις μεγάλες μου αγάπες. Στο Πανεπιστήμιο είχα την τύχη να έχω σημαντικούς δασκάλους της ιστορίας της φιλοσοφίας και της συστηματικής φιλοσοφίας. Τον Ευάγγελο Μουτσόπουλο (που μου έλεγε χαριεντιζόμενος ότι μας χωρίζει ένα τ), το Θεόφιλο Βέικο (με τον οποίο συνέχισα να επικοινωνώ ως τον πρώιμο θάνατό του), τον ευαίσθητο δάσκαλο Γιώργο Μουρέλο και το Νικόλαο Μπούσουλα, που μας δίδαξε το Συμπόσιο του Πλάτωνα.

Εκτός από τα συγγράμματα αυτών των επιστημόνων – φιλοσόφων, με βοήθησαν πολύ η Εισαγωγή στη Φιλοσοφία του Χ. Θεοδωρίδη, η Ιστορία της Ελληνικής Φιλοσοφίας των Τσέλλερ – Νέστλε, οι Ιστορίες Φιλοσοφίας του Emile Brehier και του Bertrand Russell. Προσθέτω και τα Φιλοσοφικά Λεξικά

του Andrè Lalande και του Αγησίλαου Ντόκα.

Για τις διδακτικές ανάγκες των μαθημάτων Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας και Γραμματείας στο Ίδρυμα Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης εξέδωσα το 2012 μια συνοπτική ιστορία της αρχαιοελληνικής φιλοσοφίας, συνδυάζοντας κάπως τη συστηματική φιλοσοφία με την ιστορία της. Το βοήθημα αυτό χρησιμοποιώ τα τελευταία χρόνια στα αντίστοιχα μαθήματα στο Λύκειον Ελληνίδων Ξάνθης.

Εισαγωγικά σημειώνουμε ότι οι φιλόσοφοι προσπαθούν να μας δείξουν τι θα μπορούσε να ισχύει στην πραγματικότητα. Οι φιλόσοφοι δε μένουν σε ό,τι έχει παγιωθεί ως πραγματικό, επιζητούν να εξετάσουν άλλους πιθανούς τρόπους ύπαρξής του. Για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα τα όρια φιλοσοφίας – επιστήμης δεν ήταν διακριτά. Υπήρξε εποχή που ήταν ταυτόσημες.

Η οντολογία και γνωσιολογία αποτελούν βασικό κλάδο της φιλοσοφίας: Το πώς πρέπει να προσεγγίζουμε την πραγματικότητα, ώστε οι κρίσεις να έχουν κύρος, μέχρι πού μπορεί να φτάσει η γνώση αποτελεί αντικείμενο της γνωσιολογίας, ενώ με την οντολογία διατυπώνεται η θεωρία για την πραγματικότητα.

Η Φιλοσοφία, όπως και τα έπη του Ομήρου, η λυρική και δραματική ποίηση, η γλυπτική και η αρχιτεκτονική, η ρητορική και πολιτική σκέψη, η ιστορία, συναποτελούν αυτό που ονομάστηκε «ελληνικό θαύμα». Το θαύμα αυτό το δημιούργησαν άνθρωποι κάτω από ορισμένες ιστορικές συνθήκες.

Το εμπόριο και η βιοτεχνία αναπτύσσονται στην πόλη – κράτος που διοικείται με νόμους / ανθρώπινο δημιούργημα. Τα πολιτεύματα, μέσα στη δυναμική των αντιπαραθέσεων στο εσωτερικό των πόλεων μεταβάλλονται. Εξελίσσονται όλα τα επίπεδα της πραγματικότητας, ενώ αναπτύσσεται ο πολιτικός, ιδεολογικός, θεωρητικός προβληματισμός. Ο λόγος της αγοράς

και της εκκλησίας του Δήμου συμβαδίζει με τη γέννηση της φιλοσοφίας και της επιστήμης.

Ήδη στην Ιωνία από τον 6ο π.Χ. αιώνα αμφισβητείται η μυθολογική προσέγγιση και στηρίζεται η ορθολογική ερμηνεία του κόσμου – αυτό σημαίνει τη γέννηση της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας. Έχουμε το πέρασμα από τον Μύθο στον Λόγο.

Η αρχαία ελληνική φιλοσοφική σκέψη αποτελεί τη βάση για το νεότερο οικοδόμημα. Οι Προσωκρατικοί φιλόσοφοι χάραξαν τους δρόμους από τους οποίους πέρασε η κλασική ελληνική αλλά και η μεταγενέστερη δυτική φιλοσοφία.

Βέβαια, η πορεία του ανθρώπου και του πολιτισμού του καλύπτει μεγάλα χρονικά διαστήματα και εκτάσεις τόπου. Ο Pierre Ducassé στο βιβλίο του «Οι Μεγάλες Φιλοσοφίες» (που με επηρέασε από τα εφηβικά χρόνια) στη σελίδα 13 γράφει:

«Η Κίνα, καθώς κι οι Ινδίες, δημιούργησε μορφές σοφίας κι ένα ιδεώδες της λογικής. Όμως οι Έλληνες επέπρωτο να θεμελιώσου την παγκόσμια λογικής της επιστήμης. Μόνον αυτοί κατόρθωσαν να συλλάβουν και επεζήτησαν να πραγματοποιήσουν αυτή την τέλεια ισορροπία, που μ’ αυτήν ζούμε, ακόμη και σήμερα, ανάμεσα στο πνεύμα της αφαιρέσεως, που τόσα παραδείγματά του μας έχουν δώσει ως τώρα οι Ινδίες, και τη συγκεκριμένη λεπτότητα, την ανησυχία του πραγματικού, που για πάντα θα χαρακτηρίζει την ηθική σοφία του κινεζικού λαού».

Οι φιλόσοφοι που μεταγενέστερα ονομάστηκαν Προσωκρατικοί (με βάση τον κεντρικό ρόλο του Σωκράτη) δραστηριοποιήθηκαν στα δύο «άκρα» του Ελληνισμού – την Ιωνία και την Κάτω Ιταλία. Στη συνέχεια συνέρρευσαν στο «κέντρο» – στην Αθήνα.

Οι Προσωκρατικοί φιλόσοφοι ασχολήθηκαν με (1) την αρχή και με (2) τη δομή/μορφή του κόσμου.

Ζήτημα αρχής του κόσμου

Θαλής (624-546; πΧ): ως αρχή θεώρησε το νερό. Ακολούθησε ορθολογικό τρόπο σκέψης. Πρόσφατη θεωρία λέγει ότι τα πάντα προήλθαν από το υδρογόνο. Ο Θαλής εισήγαγε την έννοια της αρχής.

Αναξίμανδρος (611-545; πΧ): Αμφισβήτησε το νερό του δασκάλου του Θαλή, στηριγμένος στην ιδέα της δικαιοσύνης. Τα τέσσερα στοιχεία (νερό, γη, αέρας , φωτιά) βρίσκονται σε διαμάχη, ποιο θα επικρατήσει. Υπάρχει όμως μια αναγκαιότητα που εξασφαλίζει την ισορροπία. Άρα η αρχή πρέπει ν αναζητηθεί έξω από τα τέσσερα στοιχεία: την ονόμασε άπειρον, ουδέτερο, αιώνιο, άχρονο, που μεταμορφώνεται στα τέσσερα στοιχεία. Εισηγήθηκε τη θεωρία για την εξέλιξη των ειδών.

Αναξιμένης (585-525; πΧ): Κυρίαρχο στοιχείο είναι ο αέρας.

Στους ίωνες φιλοσόφους ανήκει και ο Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος (570 – 470 π.Χ.) που αντέδρασε στον ανθρωπομορφικό πολυθεϊσμό και υποστήριζε την έννοια της μιας μοναδικής και ακίνητης θεότητας.

Ζήτημα δομής του κόσμου

Ηράκλειτος ο Εφέσιος (544-484; πΧ): Έδινε ιδιαίτερη σημασία στον πόλεμο, αντιπαράθεση των πραγμάτων, ως συνεχή και αδιάλειπτη ανησυχία, αέναη κίνηση, ασταμάτητη μεταβολή. Έτσι το αρχέγονο πυρ με μία κυκλική πορεία που υπαγορεύεται από το λόγο (ή ειμαρμένη ή δίκη) μεταμορφώνεται στα πάντα και καταλήγει πάλι σ΄ αυτό. «Τα πάντα ρει». Για να αποφευχθεί η φθορά υπάρχει η αρχή της δικαιοσύνης, που εξασφαλίζει την εξισορρόπηση των αντιθέτων, παλίντονος αρμονία (η αρμονία είναι αφανής). Αν όμως το κάθε τι μεταβαλλόταν αδιάλειπτα, θα ήταν αδύνατη η λειτουργία της γλώσσας. Πρέπει να υπάρχει κάποιο σταθερό σημείο αναφοράς.

Η φιλοσοφία στην Κάτω Ιταλία συνδέεται με τα πνευματικά και μυστικιστικά κινήματα του Ορφισμού και του Πυθαγορισμού.

Ο Πυθαγόρας ο Σάμιος (580 – 490 π.Χ.) κατέφυγε στον Κρότωνα όπου δίδασκε και διηύθυνε σχολή. Εισήγαγε στην ερμηνεία του κόσμου και της δομής του το ποσοτικό στοιχείο – η αρμονία είναι ποσοτική σχέση.

Ο Παρμενίδης ο Ελεάτης (540-470; πΧ): Υποστήριξε ότι οι αισθήσεις μάς απατούν. Εκείνο που σκεφτόμαστε και εκείνο που υπάρχει είναι το ίδιο. Η σκέψη μας, με τις έννοιες που ενοικούν στο νου μας και είναι αναλλοίωτες, εξασφαλίζει σταθερότητα για να γνωρίσουμε την πραγματικότητα. Ανάμεσα στις άπειρες γάτες υπάρχει η έννοια της γάτας με βασικά χαρακτηριστικά που συγκροτούν την έννοια της γάτας. Η έννοια αυτή είναι παρούσα σε κάθε γάτα χωριστά και παραμένει η ίδια όσες μεταβολές και αν υποστεί. Η ύπαρξη κάθε όντος που μεταβάλλεται, φθίνει ή χάνεται, διατηρείται χάρη στις έννοιες που είναι αναλλοίωτες στη σκέψη μας. Άρα: η ύπαρξη ή η πραγματικότητα ταυτίζεται με τη νόησή μας.

Ο μαθητής του Ζήνων ο Ελεάτης (490 – 415 π.Χ.) υποστήριξε ένα παράδοξο: Η κίνηση που πιστεύουμε ότι υπάρχει δεν υπάρχει, γιατί δε δικαιολογείται λογικά. Η κίνηση μέσα στο μυαλό μας είναι ανύπαρκτη. Πρέπει, κατά το Ζήνωνα, μεταξύ φυσικού κόσμου και μυαλού να εμπιστευθούμε το μυαλό.

Ο Εμπεδοκλής ο Ακραγαντίνος (495 – 430 π.Χ.) ήταν σύνθετη προσωπικότητα. Βασικές αρχές του σύμπαντος του Εμπεδοκλή είναι τέσσερα ριζώματα (γη, αήρ, πυρ, ύδωρ), ενώ η Φιλότης και το Νείκος δρουν αντιθετικά. Όλα δημιουργούνται με την ανάμειξη και τη διαίρεση.

Ο Αναξαγόρας ο Κλαζομένιος (500 – 428/7 π.Χ.) έζησε τριάντα χρόνια στην Αθήνα και συνδέθηκε με τον Περικλή. Κατηγορήθηκε για ασέβεια και έφυγε από την Αθήνα για να γλιτώσει. Συνέχισε τη θεωρία του Παρμενίδη, πιστεύοντας όμως ότι ο Νους εξουσιάζει τα πάντα.

Ο Λεύκιππος ο Μιλήσιος (πρώτο μισό του 5ου π.Χ. αιώνα) θεωρείται δάσκαλος του Δημόκριτου, συγγραφέας του ‘Μεγάλου Διάκοσμου’.

Ο Δημόκριτος ο Αβδηρίτης (460-370; πΧ): Την αντιπαράθεση Ηράκλειτου – Παρμενίδη επιχειρεί να υπερβεί ο Δημόκριτος στην ατομική θεωρία. Κομματιάζοντας ένα αντικείμενο φτάνουμε στα ά-τομα. Από τη μια μεριά είναι αναλλοίωτα (κατά τον Παρμενίδη) από την άλλη συνδυάζονται και ακατάπαυστα μετακινούνται (κατά τον Ηράκλειτο). Με ανάλογο τρόπο προσεγγίζει ο Πλάτωνας τη διαμάχη Παρμενίδη – Ηράκλειτου.

Ανάμεσα στην Προσωκρατική διανόηση, ο Δημόκριτος ο Αβδηρίτης αποτέλεσε κυρίαρχο πεδίο σε θέματα κοσμολογίας, αστρονομίας, λογικής, γνωσιολογίας, ηθικής, πολιτικής. Μέσα από τα διασωθέντα αποσπάσματα των έργων του μπορούμε να σχηματίσουμε μια σφαιρική εικόνα της σκέψης του.

Η συνάντηση της 16ης Δεκεμβρίου 2025 στο Λύκειον Ελληνίδων Ξάνθης στον κύκλο των μαθημάτων «Ο Κόσμος της Φιλοσοφίας»