Οι εναλλασσόμενες «φωνές» των μνημείων – Γράφει ο Ιωάννης Μυλωνέλης.

Από το 2016, όταν και πρωτοβρέθηκα στη Ρούσσα, μέχρι τη συστηματική ενασχόλησή μου από το 2021 έως και σήμερα επέστρεψα επανειλημμένα στα ταφικά μνημεία της περιοχής. Άλλοτε σε καθημερινές, άλλοτε σε εορταστικές στιγμές, άλλοτε με συνοδεία κατοίκων, άλλοτε μόνος, άλλοτε μέσα στη σιωπή του χειμώνα και άλλοτε στο θόρυβο μιας γιορτής. Κάθε επιστροφή με υποχρέωνε να «ξαναμάθω» τον τόπο.

Η γνώση δεν προκύπτει γραμμικά· ανοίγει σαν παραθυράκι με κάθε μικρή παρατήρηση, ένα ακόμη ίχνος στην υλικότητα της μνήμης όπως μια φθορά στην πέτρα, ένα νέο μαντήλι, μια αλλαγή στη διάταξη των κεριών, ή η κατεύθυνση των σωμάτων κατά τη διάρκεια μιας προσευχής. Μέσα από αυτές τις διαδοχικές επιστροφές, γνώρισα και το όριο της δικής μου όρασης. Παρά τις τόσες επισκέψεις, μόλις πρόσφατα πρόσεξα την οθωμανική επιγραφή χαραγμένη σ’ ένα από τα μνημεία: «زيارتَه داوت ايديورم». Η ανάγνωση ziyârete davet ediyorum μεταφράζεται ως «προσκαλώ στην επίσκεψη».

Δεν πρόκειται για μια ουδέτερη φράση. Η ίδια η πέτρα με τον λόγο που φέρει, εντάσσει τον διερχόμενο στον ιδιαίτερο ορίζοντα της μπεκτασικής-αλεβιτικής ευσέβειας. Η επιγραφή δεν πληροφορεί απλώς· προσκαλεί και παράγει σχέση. Είναι μια πράξη λόγου που μετασχηματίζει τον «επισκέπτη» σε «προσκυνητή». Η λέξη ziyaret δεν ισοδυναμεί με μια συνηθισμένη «επίσκεψη».

Το ziyaret αναγνωρίζει ότι η ευλογία (baraka) και η βοήθεια (himmet) «κατοικούν» και δρουν σε συγκεκριμένα σημεία του χώρου. Γι’ αυτό και το άγγιγμα της πέτρας με τις άκρες των δακτύλων, η τριβή των χεριών και το πέρασμα στο πρόσωπο δεν είναι τυπικότητα· είναι τρόπος μετοχής σ’ αυτή την ενέργεια, επισημοποίηση του αιτήματος και ανανέωση του δεσμού με τον δρόμο (yol). Όταν λοιπόν, μια πλάκα δηλώνει «ziyârete davet ediyorum» δεν καλεί απλώς να περάσεις.

Σε καλεί να σταθείς, να αγγίξεις, να δεσμευθείς. Το ότι «τόσες φορές δεν παρατήρησα» τη χάραξη δεν είναι προσωπικό σφάλμα· είναι ένα εθνογραφικό εύρημα. Δείχνει πως ο τόπος εκπαιδεύει και η όραση καλλιεργείται μέσα στον χρόνο. Όταν είδα την επιγραφή, δεν πρόσθεσα απλώς «μια ακόμη πληροφορία» απέκτησα επιβεβαίωση ότι η πράξη προηγείται του λόγου και ότι ο λόγος, όταν απαντηθεί, γίνεται πράξη.

Από την αρχή της έρευνας έως σήμερα, οι επαναλαμβανόμενες επισκέψεις στα ταφικά μνημεία της Ρούσσας, αλλά και σε όλη τη Θράκη, με δίδαξαν ότι ο τόπος δεν παραδίδει τα νοήματά του μονομιάς. Η μπεκτασική-αλεβιτική παράδοση δεν είναι ένα σύνολο «πεποιθήσεων» προς συλλογή, αλλά ένα σώμα πρακτικών που γίνονται κατανοητές με τη συμμετοχή, την υπομονή και την προσοχή.

Η επιγραφή «زيارتَه داوت ايديورم»—ziyârete davet ediyorum— συνοψίζει αυτήν ακριβώς τη λογική πως το μνημείο προσκαλεί. Κι εμείς, απαντώντας σ’ αυτήν την πρόσκληση δεν «επισκεπτόμαστε» απλώς, αλλά εντασσόμαστε σε μια αλυσίδα μνήμης, ηθικής και κοινότητας όπου το άγγιγμα της πέτρας γίνεται ο πιο διακριτικός αλλά και ο πιο πυκνός τρόπος να μιλήσει κανείς για τον Θεό, τους αγίους και τους ανθρώπους. Photo and text John Mlns, Thrace, Roussa, 2025.

Σύντομο Βιογραφικό Σημείωμα – Ιωάννης Μυλωνέλης.

Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Είναι υποψήφιος διδάκτορας με ειδίκευση στις Ισλαμικές Σπουδές. Έχει ολοκληρώσει Πτυχίο Ιστορίας και Εθνολογίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης (βαθμός 8,98/10, Άριστα), Μεταπτυχιακό Δίπλωμα στη Θεολογία και τον Πολιτισμό στο ΑΠΘ (βαθμός 9,50/10, Άριστα) και Πτυχίο Θεολογίας στο ΑΠΘ (βαθμός 8,54/10, Άριστα).
Η επαγγελματική του εμπειρία περιλαμβάνει τη διδασκαλία Θρησκευτικών, Ιστορίας και Κοινωνικής–Πολιτικής Αγωγής στα Εκπαιδευτήρια «Βασιλειάδη», τη διδασκαλία ελληνικής γλώσσας σε αλλοδαπούς, θέσεις ευθύνης σε ξενώνες ασυνόδευτων ανηλίκων (ΣΜΑΝ, ΑΡΣΙΣ), καθώς και ερευνητική δραστηριότητα στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και στο MOHA Research Center. Έχει λάβει υποτροφίες από το πρόγραμμα RESILIENCE TNA, το ΑΠΘ, την Πρεσβεία της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν και την Κυβέρνηση της Αλβανίας.
Διαθέτει πλούσια εθνογραφική εμπειρία από έρευνες πεδίου στο Ιράν, στη Δυτική Θράκη, στο Κόσοβο, στην Αλβανία και στην Ήπειρο. Έχει δημοσιεύσει επιστημονικές μελέτες για τον Μπεκτασισμό και τον Σουφισμό στα Βαλκάνια, καθώς και ντοκιμαντέρ μικρού μήκους με τίτλο I Grew Up Early (Ethnofest 2024). Έχει συμμετάσχει με ανακοινώσεις σε διεθνή συνέδρια στην Ελλάδα και το εξωτερικό (Ρώμη, Βιέννη, Νέο Δελχί, Σαράγεβο, Θεσσαλονίκη κ.ά.) και έχει παρακολουθήσει πλήθος θερινών σχολείων (École française d’Athènes, IIIT, CEST, Ethnofest & University of Amsterdam).
Γνωρίζει άριστα την αγγλική γλώσσα (C2), διαθέτει βασική αναγνωστική επάρκεια στα γερμανικά, αραβικά και περσικά. Τα επιστημονικά του ενδιαφέροντα επικεντρώνονται στις Ισλαμικές Σπουδές, τον ισλαμικό μυστικισμό, την ιστορία των θρησκειών, την κοινωνική και πολιτισμική ανθρωπολογία, τη μελέτη θρησκευτικών μειονοτήτων και τη σύζευξη ανθρωπολογικής έρευνας με τα οπτικοακουστικά μέσα.