Ευάγγελος Παπανούτσος – Φιλόσοφος της νέας εποχής – Γράφει ο Θανάσης Μουσόπουλος.

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

Η UNESCO καθιέρωσε κάθε χρόνο την τρίτη Πέμπτη του Νοεμβρίου να τιμάται η Παγκόσμια Ημέρα Φιλοσοφίας.

Φέτος γιορτάζεται στις 20 Νοεμβρίου 2025.

Εκτός των άλλων δράσεών μου, για να τιμήσω τη Φιλοσοφία, δημοσιεύω ένα κείμενο προς τιμήν του σημαντικού φιλοσόφου του 20 ου αιώνα, του Ε.Π. Παπανούτσου. Ο Ευάγγελος Παπανούτσος (1900 – 1982) γεννήθηκε στον Πειραιά. Σπούδασε θεολογία, φιλολογία, φιλοσοφία και παιδαγωγικά στα Πανεπιστήμια Αθηνών, Βερολίνου, Τυβίγγης και Παρισίων και υπηρέτησε την ελληνική εκπαίδευση σε διάφορες θέσεις. Διετέλεσε Γενικός Διευθυντής και Γενικός Γραμματέας του Υπουργείου Παιδείας. Σημαντικοί στάθηκαν οι αγώνες του για τον εκσυγχρονισμό και τη βελτίωση της ελληνικής παιδείας. Στο διάστημα 1974 – 77 βουλευτής Επικρατείας Ενώσεως Κέντρου – Νέων Δυνάμεων. Το 1981 έγινε ακαδημαϊκός. Είναι πολυγραφότατος. Τα πιο γνωστά βιβλία του είναι: Αισθητική, Ηθική, Γνωσιολογία, Ψυχολογία, Λογική, Παλαμάς-Καβάφης-Σικελιανός, Φιλοσοφία και Παιδεία, Αγώνες και Αγωνία για την Παιδεία, Ο Λόγος και ο Άνθρωπος, Πρακτική Φιλοσοφία, Η Κρίση του Πολιτισμού μας, Το Δίκαιο της Πυγμής, Η Παιδεία, το Μεγάλο μας Πρόβλημα, Αλ. Δελμούζος, Οι Δρόμοι της Ζωής κ.ά.

Στο πρώτο μέρος θα αναφερθώ στο έργο του Ο Κόσμος του Πνεύματος μια  φιλοσοφική τριλογία που αποτελείται από τα βιβλία Γνωσιολογία, Ηθική και Αισθητική και αναφέρεται στα τρία βασικά θέματα της Φιλοσοφίας.

Στον Πρόλογο της ΓΝΩΣΙΟΛΟΓΙΑΣ (πρώτη έκδοση 1953) διαβάζουμε:

«Γνωσιολογία ή Θεωρία της Γνώσης ονομάζεται η συστηματική διερεύνηση του προβλήματος της Αλήθειας. Το πρόβλημα τούτο, μαζί με τα προβλήματα της Ομορφιάς και της Αρετής, είναι ένα από τα τρία μεγάλα θέματα της φιλοσοφίας. Εδώ, η φιλοσοφία δεν εξετάζει άλλα πνευματικά έργα, αλλά επιχειρεί την τολμηρότερη απ’ όλες τις πράξεις της: απ’ έξω μεταφέρει την αμφιβολία μέσα της, κάνει τον ίδιο τον εαυτό της πρόβλημα και σκύβει απάνω του να μελετήσει και να βεβαιωθεί».

Στον Πρόλογο της ΗΘΙΚΗΣ (πρώτη έκδοση 1949) διαβάζουμε:

«Και στου ηθικού προβλήματος τη διερεύνηση ο φιλοσοφικός στοχασμός που θέλει να είναι κριτικός και όχι δογματικός, ουδέ στιγμή απομακρύνεται από την κύρια τροχιά του: είναι καθαρά θεωρητικός. Το θέμα εδώ έχει πρακτικό χαρακτήρα: με ποια μέτρα και προς ποιους σκοπούς ρυθμίζει ο άνθρωπος την ατομική και συλλογική του ζωή. Με άλλα λόγια: ποια είναι και σε τι κατατείνει η ανθρώπινη αρετή. Ο στοχαστής που φιλοσοφεί απάνω στο ηθικό πρόβλημα, δεν έχει την πρόθεση να φρονηματίσει τους άλλους, αλλά να συλλάβει θεωρητικά και κριτικά ν' αποσαφηνίσει την ουσία της αρετής. Δεν πρόκειται να βρει στις σελίδες του έναν ηθικό κώδικα με ορισμένες εντολές, ούτε την προτροπή και την έκκληση να συντάξει τη ζωή του απάνω σε ορισμένους ηθικούς κανόνες».

Τέλος, στον Πρόλογο της ΑΙΣΘΗΤΙΚΗΣ (πρώτη έκδοση 1948) διαβάζουμε:

«Το πρόβλημα του Καλού απασχόλησε και απασχολεί καλλιτέχνες και αισθαντικούς ανθρώπους, ψυχολόγους και κοινωνιολόγους, παιδαγωγούς και πολιτικούς, γενικά κάθε στοχαστικόν άνθρωπο που βλέπει τί θέση έχει μέσα στη ζωή και στην ιστορία μας η Τέχνη και πόσο ουσιαστικά ανθρώπινο φαινόμενο είναι η δίψα της Ομορφιάς. Σιγά-σιγά και με τον καιρό είδαν το φως μιά Ιστορία, μιά Ψυχολογία και μιά Κοινωνιολογία της Τέχνης. Αλλά οι επιστήμες αυτές δεν μπορούν να νοηθούν χωρίς τη φιλοσοφική Καλολογία, την Αισθητική. Χωρίς δηλ. την κριτική ενέργεια του φιλοσοφικού στοχασμού που θα προσπαθήσει να συλλάβει και να εξηγήσει την ουσία του Καλού και της Τέχνης, καθώς και τις σχέσεις αυτής της λειτουργίας προς τις άλλες πνευματικές εκδηλώσεις».

Στο δεύτερο μέρος του κειμένου μας θα παραθέσουμε ένα απόσπασμα από το σύγγραμμα του Ε. Π. Παπανούτσου  «Η ηθική συνείδηση και τα προβλήματά της» που αναφέρεται σε ένα κεντρικό ζήτημα, την Ελευθερία:

«Ελευθερία θα ειπεί: απόσειση του ζυγού μιας δουλείας. Και τελείωση: υπερνίκηση της ατέλειας.

Εδώ ακριβώς  πλέκεται ολόκληρη η ανθρώπινη τραγωδία. Τη δίψα της ελευθερίας, τον πόθο της τελειότητας  τον αισθάνεται και τον καταξιώνει μόνο ένα δραματικά προνομιούχο  ον  μέσα στον κόσμο: εκείνο που έχει επίγνωση της ατέλειας και της δουλείας του, αλλά επειδή δεν θέλει να συνθηκολογήσει και να υποταχθεί, κάνει νόημα και πρόγραμμα της πνευματικής ζωής την υπέρβαση της ατέλειας, την αποτίναξη της δουλείας.

Ιδού ο ορισμός του ανθρώπου:

Το ψεύδος είναι δουλεία, είναι ατέλεια. Η ασκήμια είναι δουλεία, είναι ατέλεια. Το κακό είναι δουλεία, είναι ατέλεια. Όταν καταλύω το ψεύδος με την εύρεση και τη βεβαίωση της αλήθειας, όταν καταλύω την ασκήμια με την αποκάλυψη του ωραίου σε όλες τις μορφές του, όταν καταλύω το κακό με την αναγνώριση και επιβολή του αγαθού- ελευθερώνω μέσα μου τον άνθρωπο από μια ταπεινωτική δουλεία, του δίνω τη δύναμη  και τη χαρά να υπερνικήσει μιαν ανυπόφορη ατέλεια, και έτσι προσφέρω νόημα στη ζωή μου, την κάνω αξιοβίωτη.

Κατά το μέτρο που θέλω και μπορώ να φτάσω σ’ αυτή την πραγμάτωση και δικαίωση του Ανθρώπινου, προσδιορίζεται μαζί με το βάρος της ευθύνης και το πνευματικό του μέγεθος.Τόσο πιο «άνθρωπος» γίνεται το θνητό ζώο, όσο μεγαλύτερες και βεβαιότερες νίκες σημειώνει σ’ αυτή τη δύσκολη άθληση».

Ο Ευάγγελος Παπανούτσος ήταν ο άνθρωπος της θεωρίας και της πράξης. Όπως έλεγε, άλλωστε, ο Λούντβιχ  Βίτγκενσταϊν (1889-1951) «Η φιλοσοφία δεν είναι θεωρία αλλά ενέργεια».

Κλείνουμε, λοιπόν, το αφιερωματικό αυτό κείμενό μας με ένα απόσπασμα του ίδιου του Παπανούτσου, που υποστηρίζει ότι:

Δάσκαλος είναι « …αυτός που παραμένοντας ενήλικος μπορεί να γίνεται παιδί  και κάθε χρόνο με τα νέα παιδιά που έρχονται στα χέρια του να γίνεται παιδί. Τούτο μπορούμε να το διατυπώσουμε και αλλιώς. Ο αληθινός δάσκαλος ενηλικιώνεται παραμένοντας παιδί στην ψυχή, άνθρωπος δηλαδή εύπλαστος, δροσερός, αγνός. Αδύνατο να φανταστεί κανείς πόσο δύσκολο, σχεδόν υπεράνθρωπο είναι  αυτό που του ζητούμε, να συνθλίψει μέσα του το χρόνο, να γερνάει φυσιολογικά και όμως να μένει νέος στην ψυχή για να μπορέσει να έχει πρόσβαση στα αισθήματα, στις σκέψεις, στις επιθυμίες του νέου ανθρώπου που θα διαπαιδαγωγήσει, να τον καταλαβαίνει, να χαίρεται, να διασκεδάζει μαζί του, να σκέπτεται τις σκέψεις του, να επιθυμεί τις επιθυμίες του, να πονάει τον πόνο του…».

Με το σύνολο του έργου του ο Ευάγγελος Παπανούτσος κατέστη ο Αιώνιος Δάσκαλος…