Περί μυθοπλασίας – Κεφάλαιο 10

Τεχνάσματα στην τέχνη

Γράφει ο δημοσιογράφος – συγγραφέας Γιάννης Ζυγούλης

10.1 Προοικονομία

Με την προοικονομία ο συγγραφέας «χτίζει» σταδιακά και μεθοδικά μια εξέλιξη που θα συμβεί αργότερα στο έργο. Δηλαδή διαχέει στο κείμενο υπαινιγμούς, φράσεις, διαλόγους ή ασήμαντα γεγονότα που περιέχουν πληροφορίες για μελλοντικές εξελίξεις. Άλλοτε πρόκειται για όνειρο ή για προαίσθημα του ήρωα, άλλοτε ακούγεται μια φήμη ή γίνεται μια πρόβλεψη. Επίσης συχνά συμβαίνουν αδιάφορα συμβάντα τα οποία ο αναγνώστης είτε δεν προσέχει είτε αδυνατεί να εξηγήσει. Υπάρχουν εκατοντάδες τρόποι για να διατυπωθούν στοιχεία προοικονομίας μέσα στο κείμενο. Ωστόσο όταν το γεγονός παρουσιαστεί, τότε ταυτόχρονα εξηγούνται όλα τα ομιχλώδη στοιχεία που είχε προσφέρει νωρίτερα ο συγγραφέας.

Στην προοικονομία υπάρχει συγκεκριμένη στόχευση και είναι εφικτή εφόσον ο συγγραφέας έχει δημιουργήσει επαρκή σκελετό του έργου. Διότι για να γράψετε υπαινιγμούς για ένα μελλοντικό γεγονός θα πρέπει να είστε σίγουροι γι’ αυτό το γεγονός και επίσης να γνωρίζετε το χρονικό σημείο που θα συμβεί. Για να υπάρχει ομαλή εξέλιξη της ιστορίας θα πρέπει να αποφασίσετε έγκαιρα πότε θα «συμπληρωθεί το παζλ» και πώς θα γίνει η επίμαχη αποκάλυψη. Επίσης είναι καλύτερα να χρησιμοποιήσετε την τεχνική της προοικονομίας στην αρχή του έργου, δηλαδή όταν ο αναγνώστης δεν μπορεί εκ των πραγμάτων να αντιληφθεί την αξία των προσφερόμενων στοιχείων. Το όφελος από τη χρήση αυτής της τεχνικής είναι η αληθοφάνεια στην αφήγηση του μύθου καθώς και η ομαλή εξέλιξη που οδηγεί σε ανατροπές.

Παράδειγμα:

«Το αμάρτημα της μητρός μου» του Γεωργίου Βιζυηνού

Το διήγημα «Το αμάρτημα της μητρός μου» είναι ένα εξαιρετικό ηθογραφικό και ψυχογραφικό έργο, με έντονο το αυτοβιογραφικό στοιχείο: κεντρικό πρόσωπο είναι η μητέρα του συγγραφέα – αφηγητή, ενώ ο ίδιος είναι συμπρωταγωνιστής. Το έργο αναφέρεται στις απελπισμένες αλλά μάταιες προσπάθειες της χήρας μητέρας του συγγραφέα να σώσει την άρρωστη κόρη της. Κατά βάθος όλες αυτές οι προσπάθειες απέρρεαν από τις ενοχές που τη βασάνιζαν, επειδή η ίδια είχε καταπλακώσει άθελά της στον ύπνο της ένα από τα παιδιά της. Αρχικά ο συγγραφέας μας παρουσιάζει τα κύρια πρόσωπα του έργου, την Αννιώ, τη μοναδική αδερφή του, η οποία είναι άρρωστη και τη χήρα μητέρα τους, η οποία είναι προσηλωμένη στο κορίτσι και παραμελεί τα τρία αγόρια της. Η αρρώστια της Αννιώς επιδεινώνεται και η μητέρα χρησιμοποιεί μάταια κάθε τρόπο και μέσο για τη θεραπεία της κόρης της: φάρμακα, βότανα, φυλακτά, ξόρκια, ευχολόγια. Δυστυχώς η Αννιώ πεθαίνει και η μητέρα υιοθετεί μια ψυχοκόρη, που τη μεγαλώνει με υπερβολική στοργή και την παντρεύει, για να υιοθετήσει στη συνέχεια ένα άλλο κοριτσάκι. Αυτή η δεύτερη υιοθεσία προκαλεί την έντονη αντίδραση των δύο αγοριών (ο αφηγητής έχει φύγει στην ξενιτιά). Ο Γιωργής (ο αφηγητής) επιστρέφει από τα ξένα και αντιδρά και αυτός για την υιοθεσία του κοριτσιού, όμως η μητέρα αποφασίζει να του αποκαλύψει κρυφά το τρομερό μυστικό της: η εμμονή της για υιοθεσία κοριτσιών οφείλεται σε ένα τραγικό γεγονός, για το οποίο νιώθει τύψεις εδώ και χρόνια. Στο παρελθόν είχε αποκτήσει ένα άλλο κοριτσάκι, που το είχε καταπλακώσει άθελά της στον ύπνο της και το πρωί το βρήκε νεκρό (εδώ λύνεται και η απορία του αναγνώστη για τον τίτλο του διηγήματος). Ο Γιωργής μπορεί τώρα να ερμηνεύσει πολλές ανεξήγητες ως τότε ενέργειες της μητέρας του, την οποία προσπαθεί να ανακουφίσει εξηγώντας της ότι επρόκειτο για δυστύχημα.

Στο έργο «Το αμάρτημα της μητρός μου», ο αφηγητής θέλει να προετοιμάσει τον αναγνώστη για δύο βασικά γεγονότα: το θάνατο της Αννιώς και την αποκάλυψη του αμαρτήματος από τη μητέρα στο γιο της. Η προοικονομία του θανάτου της Αννιώς, η προετοιμασία δηλαδή του αναγνώστη, ώστε να δεχτεί το θάνατο του μικρού παιδιού ως κάτι το λογικό και αναμενόμενο γίνεται από την αρχή κιόλας του διηγήματος, με την αναφορά στη φιλάσθενη και καχεκτική φύση της. Επίσης, μέσα από την αφήγηση για την επιδείνωση της ασθένειας, ο συγγραφέας κατορθώνει να συμφιλιώσει από νωρίς τον αναγνώστη με την ιδέα ότι το μικρό κορίτσι δε θα καταφέρει να επιβιώσει.

Η προοικονομία για την αποκάλυψη του αμαρτήματος γίνεται μέσα από δύο συγκρούσεις. Οι δυο αδερφοί του αφηγητή συγκρούονται με τη μητέρα τους, όταν αρνούνται να βοηθήσουν τη μητέρα στο μεγάλωμα του δεύτερου κοριτσιού, καθιστώντας σαφή την αδυναμία τους να κατανοήσουν την ενδόμυχη ανάγκη της μητέρας. Η δεύτερη σύγκρουση είναι με τον ίδιο τον αφηγητή, όταν εκφράζεται κι αυτός αρνητικά για το δεύτερο κορίτσι, προκαλώντας μεγάλη έκπληξη στη μητέρα, που θεωρούσε ότι τουλάχιστον ο Γιωργής θα αγαπούσε το Κατερινιώ και θα της συμπαραστεκόταν.

Η επιστροφή του Γιωργή από την ξενιτιά προοικονομείται μέσα από την υπόσχεσή του να κάνει λεφτά κι επιστρέφοντας να συντηρεί τη μητέρα του και το υιοθετημένο κορίτσι. Υπόσχεση που επαναλαμβάνεται από τη μητέρα, όταν έρχεται αντιμέτωπη με τις έντονες αντιρρήσεις των άλλων της γιων. Ο μεγάλος σπαραγμός της μητέρας για το θάνατο της Αννιώς και η αναφορά του αφηγητή πως η μητέρα του στην πορεία συγκάλυψε απλώς το πένθος της, χωρίς να κατορθώσει να το μετριάσει, μας προετοιμάζουν για τις προσπάθειές της να αντιμετωπίσει τον πόνο της μέσα από τις υιοθεσίες. Το πλάκωμα του βρέφους προοικονομείται με τις συχνές αναφορές της μητέρας στο πόσο κουραστική υπήρξε η μέρα του γάμου και το γλέντι που ακολούθησε καθώς και με την αναφορά της ότι πρέπει να θηλάσει το μωρό.

10.2 Ανατροπή

Η ανατροπή είναι η αναπάντεχη εξέλιξη στην πλοκή του μύθου και με αυτήν αλλάζουν τα μέχρι τότε δεδομένα. Οι κύριοι τρόποι για την προετοιμασία μιας ανατροπής είναι η χρήση αναξιόπιστων αφηγητών οι οποίοι προφανώς δεν βλέπουν καθαρά τι συμβαίνει γύρω τους. Επίσης ανατροπή μπορεί να προετοιμαστεί και με τη χρήση ενός αφηγητή που βρίσκεται μακριά από τα κρίσιμα γεγονότα και άρα δικαιολογείται να μην τα έχει υπό την εποπτεία του. Για να είναι αληθοφανής η ανατροπή θα πρέπει να προετοιμαστεί κατάλληλα με «προοικονομία» ώστε ο αναγνώστης να δεχθεί ομαλά την απρόσμενη εξέλιξη. Ως συγγραφείς είναι καλό να μελετήσετε τη συγκεκριμένη τεχνική καθώς πολύ συχνά αποτελεί κριτήριο των αναγνωστών για την επιλογή βιβλίου. Η ανατροπή χρησιμοποιείται συχνότερα στα αστυνομικά μυθιστορήματα καθώς και στα ψυχολογικά θρίλερ.

10.3 Αληθοφάνεια

Αληθοφάνεια είναι η τεχνική με την οποία ο συγγραφέας κατορθώνει να πείσει τον αναγνώστη ότι η ιστορία είναι… σχεδόν αληθινή ή θα μπορούσε να έχει συμβεί. Στη μυθοπλασία όταν ξεκινούμε την ανάγνωση ενός βιβλίου, γνωρίζουμε εξ’ αρχής ότι πρόκειται για μύθο. Ωστόσο συχνά υποθέτουμε ότι κάποια στοιχεία της ιστορίας είναι πραγματικά. Ο βαθμός ρεαλισμού του κειμένου εξαρτάται από πολλούς παράγοντες όπως είναι το ύφος της γραφής, η δομή του κειμένου αλλά και οι γνώσεις του συγγραφέα για το αντικείμενό του.

Ύφος:

Όσο περισσότερες λεπτομέρειες περιλαμβάνει το κείμενο, τόσο πιο αληθινό φαίνεται στον αναγνώστη. Οι πλούσιες και λεπτομερείς περιγραφές πείθουν τον αναγνώστη και ενισχύουν την αληθοφάνεια του έργου. Φυσικά αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να πλημμυρίσετε την ιστορία με ανούσιες περιγραφές. Οι λεπτομέρειες χρειάζονται σε συγκεκριμένα σημεία, εκεί όπου θέλετε να εστιάσει ο αναγνώστης. Βοηθήστε τον λοιπόν να «δει» κι αυτός όσα βλέπετε εσείς με τη φαντασία σας.

Δομή:

Για να είναι αληθοφανές το έργο σας, θα πρέπει να έχει συνοχή και λογική. Αφιερώστε περισσότερο χρόνο στην κατασκευή του σκελετού και στη συνέχεια μην κάνετε εξωφρενικές παρεκτροπές. Φροντίστε το κείμενό σας να έχει συνοχή και καλή εξέλιξη και με αυτόν τον τρόπο θα ενισχύσετε την αληθοφάνεια του.

Γνώσεις:

Κάντε επίπονη και σχολαστική έρευνα για να αποκτήσετε γνώσεις για το θέμα σας. Όχι μόνο θα εξοικειωθείτε με το αντικείμενό σας, αλλά θα παρουσιάσετε με αληθοφάνεια την ιστορία σας. Δεν αρκούν κάποιες διάσπαρτες πληροφορίες και δεν είναι καλή λύση να απομακρύνετε την προσοχή του αναγνώστη από τα σημεία που αγνοείτε. Η συγκάλυψη θα σας σώσει περιστασιακά αλλά ο αναγνώστης θα καταλάβει πόσο κουραστήκατε. Γι’ αυτό κάντε έρευνα σε βάθος και εντυπωσιάστε τον αναγνώστη σας.

10.4 Ορολογία

Εγκιβωτισμός: Μέσα στην ιστορία, «εγκιβωτίζονται» άλλα αφηγήματα μικρότερης σημασίας.

«Ab ovo» – «Από το αυγό»: Τα γεγονότα παρατίθενται με χρονική σειρά.

«In medias res» – «Στη μέση των πραγμάτων»: Το αφήγημα ξεκινά από τη μέση και μαθαίνουμε αργότερα τα προηγούμενα γεγονότα.

Συνεχίζεται την επόμενη εβδομάδα.

Ο Γιάννης Ζυγούλης γεννήθηκε στη Στυλίδα Φθιώτιδος και τα τελευταία χρόνια ζει στο Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι επαγγελματίας δημοσιογράφος και μέλος της Ένωσης Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ). Έχει εργαστεί ως ρεπόρτερ στις εφημερίδες Καθημερινή και Νέα Μεσημβρινή, στο περιοδικό ΕΝΑ και στους ραδιοφωνικούς σταθμούς Σκάι και Flash.Επίσης διετέλεσε επί σειρά ετών αρχισυντάκτης ύλης στην εφημερίδα Ημερησία. Είναι μέλος του Ομίλου Φθιωτών Λογοτεχνών και Συγγραφέων.