Περί μυθοπλασίας – Κεφάλαιο 8 – Β μέρος

Γράφει ο δημοσιογράφος – συγγραφέας Γιάννης Ζυγούλης

8.3 Οι αφηγητές δεν λένε πάντα την αλήθεια

Ως συγγραφείς θα πρέπει να αναπτύξετε την ικανότητα και να μπορείτε να δημιουργείτε έντονα συναισθήματα ή προβληματισμό στους αναγνώστες σας. Θα πρέπει όταν η ιστορία σας το χρειάζεται, να δίνετε τροφή για την ψυχή ή για το μυαλό του αναγνώστη κι αυτός θα σας το ανταποδώσει με ευγνωμοσύνη.Η δημιουργία συναισθημάτων ή σκέψεων δεν είναι «υποχρεωτική» αλλά είναι ένα στοιχείο με το οποίο θα ξεχωρίσει το έργο σας. Και για να το επιτύχετε θα πρέπει να έχετε τα κατάλληλα συγγραφικά εργαλεία. Δηλαδή να γνωρίζετε τεχνικές με τις οποίες θα επιτύχετε το επιθυμητό αποτέλεσμα κατά τη συγγραφή του έργου σας.

Αναξιόπιστος αφηγητής

Στην αφήγηση πρώτου προσώπου αλλά και στην αφήγηση δευτέρου προσώπου, ο συγγραφέας μερικές φορές χρησιμοποιεί αφηγητές που δεν είναι αξιόπιστοι. Σπανιότερα, το τέχνασμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε αφήγηση τρίτου προσώπου όπου ο συγγραφέας εξηγεί και δημοσιοποιεί τις σκέψεις, τις επιθυμίες και τους φόβους ενός και μόνον, πρωταγωνιστή.

Σε κάθε περίπτωση, ο αφηγητής είναι εμφανώς υποκειμενικός στις εκτιμήσεις και τις απόψεις του. Και αυτή η υποκειμενική οπτική δικαιολογείται ως εκκεντρικότητα του ήρωα ή ακόμα και ιδιαιτερότητα με παθολογικά αίτια. Αλλά αυτό είναι μόνο δικαιολογία καθώς η υποκειμενικότητα αποτελεί συνειδητή και ξεκάθαρη επιλογή του συγγραφέα.Ως συγγραφείς μπορείτε να επιλέξετε αυτή την τεχνική για πολλούς λόγους:

Η αναξιοπιστία ως στοιχείο εντυπωσιασμού

Σε πολλά λογοτεχνικά έργα ο πρωταγωνιστής είναι απόκληρος ή περιθωριακός και οι απόψεις του είναι -αντίστοιχα- πικρόχολες ή απαισιόδοξες ή ακόμα και αλλοτριωμένες. Με αυτόν τον τρόπο ο συγγραφέας κατασκευάζει ένα επιπλέον στοιχείο εντυπωσιασμού το οποίο χαράσσεται πιο βαθιά στη μνήμη τους αναγνώστη.

Διότι σ’ ένα μυθιστόρημα συνήθως αναπτύσσεται μια αντιπαλότητα ανάμεσα στον πρωταγωνιστή και τον «εχθρό» που συχνά είναι ο «κακός» της ιστορίας. Μπορεί επίσης η αντιπαράθεση να γίνει πιο έντονη αν το περιβάλλον είναι επίσης εχθρικό και τοποθετεί εμπόδια στον δρόμο του πρωταγωνιστή.Ο συγγραφέας μπορεί να χρωματίσει περισσότερο την ιστορία αν ο πρωταγωνιστής έχει -έστω και εμφανώς υποκειμενικά- περιθωριακές ή αντισυμβατικές αντιλήψεις.

Εκτός αυτού, οι αντισυμβατικοί χαρακτήρες προκαλούν το ενδιαφέρον των αναγνωστών επειδή διαφέρουν ξεκάθαρα και προσφέρουν στο κοινό μια διαφορετική και ενίοτε συναρπαστική, οπτική γωνία.

Οι αναξιόπιστοι αφηγητές προσφέρονται για ανατροπές και αποκαλύψεις

Σε κάποια έργα ο αφηγητής είναι αναξιόπιστος με αποτέλεσμα ο αναγνώστης να υποψιάζεται διαφορετική εξέλιξη της ιστορίας. Έτσι είναι πιο εύκολο για τον συγγραφέα να κατασκευάσει μια ανατροπή ή να αιφνιδιάσει με μια αποκάλυψη.

Στο «1984» του Τζορτζ Όργουελ, ο Γουίνστον και η Τζούλια επισκέπτονται τον Ο’ Μπράιεν κι αυτός τους στρατολογεί στην Αδελφότητα:

«Καταλαβαίνετε» είπε «ότι θα πολεμάτε στο σκοτάδι, πάντα στο σκοτάδι θα είστε. Θα λαμβάνετε εντολές και θα τις εκτελείτε χωρίς να γνωρίζετε τον λόγο. Αργότερα θα σας στείλω ένα βιβλίο για να μελετήσετε και να κατανοήσετε την αληθινή φύση της κοινωνίας στην οποία ζούμε και τη στρατηγική που ακολουθούμε για να την καταστρέψουμε. Όταν θα έχετε διαβάσει το βιβλίο, θα είστε κανονικά μέλη της Αδελφότητας.

Ανάμεσα όμως στους γενικούς σκοπούς του αγώνα μας και τα άμεσα εγχειρήματα της στιγμής, δεν θα γνωρίζετε ποτέ τίποτα. Σας λέω ότι η Αδελφότητα υπάρχει, δεν μπορώ όμως να σας πω ότι αριθμεί εκατό ή δέκα εκατομμύρια μέλη. Από την προσωπική σας πείρα ποτέ δεν θα είστε σε θέση να πείτε αν έχει έστω και δώδεκα μέλη. Θα υπάρχουν τρία με τέσσερα πρόσωπα με τα οποία θα είστε σε επαφή και τα οποία θα ανανεώνονται ανά διαστήματα.

Καθώς εγώ ήμουν η πρώτη σας επαφή, ο σύνδεσμός μας θα διατηρηθεί. Οι εντολές που θα λαμβάνετε θα προέρχονται από εμένα. Αν χρειαστεί να επικοινωνήσουμε μαζί σας, αυτό θα γίνεται μέσω του Μάρτιν. Όταν τελικά σας συλλάβουν, θα ομολογήσετε, αυτό είναι αναπόφευκτο. Δεν θα υπάρχουν όμως πολλά να ομολογήσετε, πέρα από τις δικές σας πράξεις. Οι μόνοι που θα προδώσετε θα είναι μια χούφτα ασήμαντοι άνθρωποι. Πιθανόν να μη με προδώσετε ποτέ. Μέχρι εκείνη τη στιγμή, ίσως και να είμαι νεκρός ή μπορεί να έχω γίνει κάποιος άλλος, με διαφορετικό πρόσωπο».

Ωστόσο, μερικά κεφάλαια παρακάτω, οι πρωταγωνιστές συλλαμβάνονται. Ο Γουίνστον βρίσκεται στη φυλακή όπου δέχεται μια απρόσμενη επίσκεψη:

Βήματα από μπότες ακούστηκαν ξανά. Η πόρτα άνοιξε. Μπήκε ο Ο’ Μπράιεν.

Ο Γουίνστον πετάχτηκε όρθιος. Η έκπληξή του ήταν τόση που ξέχασε όλες τις προφυλάξεις. Για πρώτη φορά μετά από χρόνια ξέχασε την παρουσία της τηλεοθόνης.

«Σας έπιασαν και εσάς!» φώναξε.

«Με έχουν πιάσει εδώ και πολύ καιρό» είπε ο Ο’ Μπράιεν με μια αχνή, σχεδόν λυπημένη ειρωνεία. Παραμέρισε, και πίσω του φάνηκε ένας φρουρός με φαρδύ στέρνο κι ένα μακρύ μαύρο κλομπ στο χέρι.

Οι αναξιόπιστοι αφηγητές κρατούν κρυμμένα μυστικά

Στα μυθιστορήματα η υποκειμενική άποψη συχνά χρησιμοποιείται προκειμένου να θολώσει την εικόνα έτσι ώστε να μην αποκαλυφθεί η πραγματική εξέλιξη της υπόθεσης.

Αυτό το τέχνασμα επέλεξε ο Ευριπίδης στην τραγωδία «Ελένη»:

Η τραγωδία αρχίζει στην Αίγυπτο με την Ελένη ικέτιδα στο μνήμα του Πρωτέα όπου εξιστορεί τα δεινά της και να προσπαθεί να αποφύγει τον Βασιλιά Θεοκλύμενο που την πιέζει να τον παντρευτεί. Εκεί την συναντά ο Τεύκρος, ο οποίος δίνει πληροφορίες στην Ελένη σχετικά με την οικογένειά της και τον Μενέλαο. Και η Ελένη μαθαίνει πως πληθαίνουν οι φήμες ότι ο άνδρας έχει πεθάνει κι έτσι εξανεμίζεται και η τελευταία ελπίδα της να επιστρέψει ζωντανή με το Μενέλαο στην Σπάρτη.

Σ’ αυτό το σημείο εμφανίζεται ρακένδυτος και ναυαγός ο Μενέλαος, ο οποίος διεκτραγωδεί τη συμφορά του μετά την άλωση της Τροίας. Αφού απαριθμεί τα δεινά του, αποκαλύπτει ότι έκρυψε τη γυναίκα του στο βάθος μιας σπηλιάς μαζί με άλλους ναυαγούς. Μη γνωρίζοντας πού βρίσκεται, πλησιάζει το παλάτι όπου μαθαίνει ότι ο Θεοκλύμενος έχει δώσει εντολή να σκοτώνεται όποιος Έλληνας φτάσει τη χώρα του. Η αιτία αυτής της διαταγής είναι το μίσος του Θεοκλύμενου για όλους τους Έλληνες εξαιτίας της Ελένης.

Φυσικά ο Μενέλαος ταράζεται στο άκουσμα του ονόματος της Ελένης και προβληματίζεται για την σχέση αυτής της γυναίκας που βρίσκεται στην Αίγυπτο και της «δικής» του που είναι κρυμμένη στην σπηλιά.Στη συνέχεια έχουμε την πρώτη συνάντηση του ζευγαριού, όπου η Ελένη τρομάζει στην παρουσία του «άγνωστου» άνδρα και σπεύδει να κρυφτεί στο μνήμα του Πρωτέα. Ο Μενέλαος διαπιστώνει την ομοιότητα αυτής της γυναίκας και της Ελένης που κρύβεται στη σπηλιά και σαστίζει.

Η στιχομυθία που ακολουθεί θα οδηγήσει στην αναγνώριση του Μενέλαου από την Ελένη, η οποία προσπαθεί να τον πείσει ότι αυτή είναι η πραγματική του γυναίκα και ότι το «ομοίωμα» που έχει μαζί του είναι απλώς το είδωλο που δημιούργησε η Ήρα. Στο τέλος οι δύο σύζυγοι καταφέρνουν να δραπετεύσουν με ένα καράβι και το δράμα κλείνει ειρηνικά.

8.4 Αυταπάτη του αφηγητή

Η αυταπάτη του αφηγητή είναι μια συγγραφική τεχνική η οποία συνδέεται με την τεχνική του αναξιόπιστου αφηγητή, αλλά προϋποθέτει και την τραγική εξέλιξη του ήρωα.Ο πρωταγωνιστής δεν αρκεί να παραπλανηθεί, πρέπει και να οδηγηθεί στην καταστροφή ή να υποστεί κάτι φρικτό ως αποτέλεσμα της αυταπάτης του. Τη συγκεκριμένη τεχνική τη συναντούμε συχνά στις αρχαίες τραγωδίες αλλά και σε πολλά δραματικά έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Ας δούμε ένα κλασικό παράδειγμα από τον «Οθέλλο» του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ:

Ο Οθέλλος, που είναι αξιωματικός του στρατού της της Βενετίας, παντρεύτηκε κρυφά την όμορφη Δυσδαιμόνα χωρίς τη συναίνεση του πατέρα της, του Βραβάντιου. Ταυτόχρονα ο Ιάγος, ένας κακόβουλος στρατιώτης οδηγούμενος από φθόνο προσπαθεί να βλάψει τους πρωταγωνιστές.Ο Οθέλλος λαμβάνει διαταγή να πάει στην Κύπρο να πολεμήσει τους Τούρκους. Μαζί του ταξιδεύει και η Δυσδαιμόνα, καθώς και ο Κάσσιος μαζί με τον Ιάγο που ακολουθείται από τη γυναίκα του Αιμιλία.Ο Ιάγος μεθοδικά δηλητηριάζει τη σχέση του Οθέλλου με τη Δυσδαιμόνα, λέγοντάς του ότι η γυναίκα του τον απατά με τον Κάσσιο. Τα αποδεικτικά στοιχεία του Ιάγου είναι αόριστα αλλά ο Οθέλλος σταδιακά τα πιστεύει.Γεμάτος καχυποψία κατηγορεί τη γυναίκα του για συζυγική απάτη και την σκοτώνει. Η Αιμιλία όμως του φανερώνει την αλήθεια πριν την δολοφονήσει ο Ιάγος.Ο Ιάγος τελικά θα συλληφθεί και το σχέδιό του θα αποκαλυφθεί, όμως ο Οθέλλος αυτοκτονεί από τις τύψεις.

Συνεχίζεται την επόμενη εβδομάδα.

Ο Γιάννης Ζυγούλης γεννήθηκε στη Στυλίδα Φθιώτιδος και τα τελευταία χρόνια ζει στο Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι επαγγελματίας δημοσιογράφος και μέλος της Ένωσης Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ). Έχει εργαστεί ως ρεπόρτερ στις εφημερίδες Καθημερινή και Νέα Μεσημβρινή, στο περιοδικό ΕΝΑ και στους ραδιοφωνικούς σταθμούς Σκάι και Flash.Επίσης διετέλεσε επί σειρά ετών αρχισυντάκτης ύλης στην εφημερίδα Ημερησία. Είναι μέλος του Ομίλου Φθιωτών Λογοτεχνών και Συγγραφέων.