«Έχει οιδιπόδειο!»

Μία από τις πιο παρεξηγημένες φράσεις στην ψυχολογία.

Γράφει η Σουζάνα Παπαφάγου , Κλινική – Αναπτυξιακή Ψυχολόγος, Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεύτρια.

 

 

 

 

«Είναι φθονερή.»

«Είναι ζηλιάρης.»

«Έχει οιδιπόδειο.»

«Έχει μείνει στο προοιδιπόδειο.»

Τα τελευταία χρόνια, οι ψυχαναλυτικοί όροι έχουν βγει από τα βιβλία και έχουν μπει στα social media. Ακούμε ανθρώπους να χαρακτηρίζουν συντρόφους, φίλους, συναδέλφους, ακόμη και τα παιδιά τους, χρησιμοποιώντας έννοιες που χρειάστηκαν δεκαετίες θεωρητικής επεξεργασίας και κλινικής παρατήρησης.

Και κάπου εκεί χάνεται η ουσία.

Γιατί ούτε το προοιδιπόδειο ούτε το οιδιπόδειο είναι διαγνώσεις.

Δεν είναι χαρακτηριστικά προσωπικότητας.

Δεν είναι ταμπέλες.

Είναι τρόποι να περιγράψουμε πώς οργανώνεται σταδιακά η ψυχική ζωή ενός ανθρώπου.

Είναι σαν να κοιτάζουμε τα θεμέλια ενός σπιτιού. Δεν τα βλέπουμε όταν το σπίτι ολοκληρωθεί, αλλά συνεχίζουν να το στηρίζουν.

Το ίδιο συμβαίνει και με την ψυχή.

Οι πρώτες εμπειρίες δεν εξαφανίζονται ποτέ. Δεν καθορίζουν απόλυτα τη ζωή μας, αλλά αφήνουν ίχνη στον τρόπο που αγαπάμε, θυμώνουμε, ζηλεύουμε, φοβόμαστε, εμπιστευόμαστε και σχετιζόμαστε.

Το προοιδιπόδειο: όταν ο κόσμος χωράει σε μια αγκαλιά

Η λέξη «προοιδιπόδειο» σημαίνει κυριολεκτικά «πριν από το Οιδιπόδειο».

Πρόκειται για την πρώτη περίοδο της ζωής, από τη γέννηση μέχρι περίπου το τρίτο έτος.

Το βρέφος δεν γνωρίζει ακόμη ότι είναι ξεχωριστό από τη μητέρα ή τον βασικό φροντιστή του.

Δεν υπάρχει το «εγώ» όπως το αντιλαμβανόμαστε εμείς οι ενήλικες.

Υπάρχουν αισθήσεις.

Υπάρχουν ανάγκες.

Υπάρχει ανακούφιση ή δυσφορία.

Πείνα.

Κορεσμός.

Ζέστη.

Κρύο.

Παρουσία.

Απουσία.

Το βρέφος δεν μπορεί ακόμη να σκεφτεί:

«Η μαμά θα γυρίσει σε λίγο.»

Ζει κάθε εμπειρία σαν να είναι απόλυτη.

Αν πεινάει, ο κόσμος γίνεται πείνα.

Αν φοβάται, ο κόσμος γίνεται φόβος.

Αν ανακουφιστεί, ο κόσμος γίνεται ασφάλεια.

Γι’ αυτό η σχέση με τον φροντιστή δεν είναι απλώς μια σχέση αγάπης.

Είναι κυριολεκτικά η εμπειρία της επιβίωσης.

Η γέννηση της εμπιστοσύνης

Στο προοιδιπόδειο διαμορφώνεται η πρώτη απάντηση σε ένα θεμελιώδες ερώτημα:

«Είναι ο κόσμος ένα μέρος όπου μπορώ να υπάρχω με ασφάλεια;»

Όταν ο φροντιστής ανταποκρίνεται με σχετική συνέπεια στις ανάγκες του παιδιού, το παιδί δεν μαθαίνει μόνο ότι θα χορτάσει.

Μαθαίνει ότι υπάρχει κάποιος που μπορεί να αντέξει το άγχος του.

Ότι τα συναισθήματά του χωρούν σε μια σχέση.

Ότι δεν είναι μόνο του.

Ο Winnicott ονόμασε αυτή την εμπειρία «holding» — το ψυχικό και σωματικό κράτημα του βρέφους.

Δεν αρκεί να ταΐσουμε ένα παιδί.

Χρειάζεται να μπορεί να αισθανθεί ότι κάποιος κρατά και τα συναισθήματά του.

Η ματαίωση είναι επίσης απαραίτητη

Αυτό ίσως ακούγεται παράδοξο.

Ένα παιδί δεν χρειάζεται έναν τέλειο γονέα.

Χρειάζεται έναν «αρκετά καλό γονέα».

Αν όλες οι ανάγκες του ικανοποιούνται ακαριαία, δεν αναπτύσσει την ικανότητα να περιμένει.

Αντίθετα, αν οι ματαιώσεις είναι υπερβολικές ή τραυματικές, δυσκολεύεται να πιστέψει ότι ο κόσμος είναι ασφαλής.

Η ανάπτυξη χρειάζεται ισορροπία.

Λίγη αναμονή.

Λίγη απογοήτευση.

Πολλή επανόρθωση.

Γιατί μιλάμε για φθόνο;

Εδώ βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες συνεισφορές της Melanie Klein.

Η Klein υποστήριξε ότι ο πρωτογενής φθόνος εμφανίζεται πολύ νωρίς.

Το βρέφος βιώνει το στήθος ως την πηγή όλων των καλών πραγμάτων.

Γάλα.

Ανακούφιση.

Αγάπη.

Ζωή.

Όταν αυτή η πηγή απουσιάζει ή η ματαίωση είναι έντονη, μπορεί να εμφανιστεί μια πολύ πρωτόγονη επιθυμία:

«Αν εγώ δεν μπορώ να έχω αυτό το καλό, τότε να μην υπάρχει ούτε για σένα.»

Αυτός είναι ο προοιδιπόδειος φθόνος.

Δεν πρόκειται για κακία.

Δεν είναι ηθική αποτυχία.

Είναι ένας πολύ πρώιμος αμυντικός μηχανισμός ενός ανώριμου ψυχισμού που ακόμη δεν μπορεί να αντέξει ότι ο άλλος διαθέτει κάτι καλό χωρίς να τον στερεί.

Το οιδιπόδειο: όταν εμφανίζεται ο τρίτος

Κάποια στιγμή, το παιδί ανακαλύπτει κάτι συγκλονιστικό.

Η μητέρα δεν υπάρχει μόνο για εκείνο.

Υπάρχει και ένας άλλος άνθρωπος.

Ο πατέρας.

Ή οποιοδήποτε πρόσωπο λειτουργεί ως τρίτος μέσα στην οικογένεια.

Ξαφνικά, ο κόσμος δεν είναι πια δυαδικός.

Γίνεται τριγωνικός.

Το παιδί συνειδητοποιεί ότι υπάρχουν σχέσεις στις οποίες δεν συμμετέχει.

Ότι η μητέρα μπορεί να αγαπά και κάποιον άλλον.

Ότι δεν είναι το μοναδικό αντικείμενο επιθυμίας.

Αυτή είναι μια τεράστια ψυχική επανάσταση.

Η γέννηση της ζήλειας

Εδώ εμφανίζεται η ζήλεια.

Όχι με την έννοια που χρησιμοποιούμε στην καθημερινότητα.

Αλλά ως φόβος απώλειας της αποκλειστικής σχέσης.

Το παιδί επιθυμεί να είναι το πιο σημαντικό πρόσωπο.

Να έχει εκείνο την πρώτη θέση.

Ταυτόχρονα αγαπά και ανταγωνίζεται.

Θαυμάζει και θυμώνει.

Θέλει να μοιάσει στον γονέα και συγχρόνως να τον εκτοπίσει.

Αυτή η αντίφαση είναι απολύτως φυσιολογική.

Η υγιής εξέλιξη δεν σημαίνει ότι αυτά τα συναισθήματα εξαφανίζονται.

Σημαίνει ότι το παιδί μαθαίνει να τα αντέχει χωρίς να χρειάζεται να καταστρέψει τη σχέση.

Τι σημαίνει ότι λύνεται το Οιδιπόδειο;

Σημαίνει ότι το παιδί αρχίζει να αποδέχεται πως:

• δεν μπορεί να είναι το κέντρο του κόσμου,
• οι άλλοι έχουν αυτόνομες σχέσεις,
• η αγάπη δεν είναι παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος,
• μπορεί να αγαπά χωρίς να κατέχει.

Από εδώ αρχίζει να οικοδομείται η ενσυναίσθηση, η κοινωνικότητα, η εσωτερίκευση των ορίων και των αξιών.

Και γιατί μας αφορούν όλα αυτά ως ενήλικες;

Γιατί στις στενές σχέσεις μας συχνά «ξυπνούν» πολύ πρώιμοι τρόποι σχετίζεσθαι.

Ο άνθρωπος που πανικοβάλλεται όταν ο σύντροφός του βγει με φίλους ίσως δεν φοβάται απλώς την απιστία. Μπορεί να ενεργοποιείται ένας πολύ πρώιμος φόβος απώλειας.

Ο άνθρωπος που απαξιώνει κάθε επιτυχία των άλλων ίσως δεν είναι απλώς κακόβουλος. Μπορεί να δυσκολεύεται να αντέξει ότι κάποιος άλλος διαθέτει κάτι καλό χωρίς αυτό να μειώνει τη δική του αξία.

Ο άνθρωπος που ζητά συνεχώς επιβεβαίωση μπορεί να αναζητά ασυνείδητα την πρώτη εμπειρία ασφάλειας που κάποτε δεν ένιωσε αρκετά.

Αυτό δεν σημαίνει ότι «όλα φταίνε τα παιδικά χρόνια».

Ούτε ότι κάθε δυσκολία εξηγείται αποκλειστικά από τις πρώτες σχέσεις.

Η ανθρώπινη προσωπικότητα διαμορφώνεται από πολλούς παράγοντες: το ταμπεραμέντο, τις εμπειρίες, την οικογένεια, τον πολιτισμό, τις απώλειες, τις σχέσεις και τις επιλογές της ενήλικης ζωής.

Οι ψυχαναλυτικές έννοιες μάς βοηθούν να κατανοήσουμε ένα μέρος αυτής της διαδρομής, όχι να την απλοποιήσουμε.

Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη αξία τους.

Δεν μας δίνουν έτοιμες ετικέτες.

Μας καλούν να αντικαταστήσουμε την κρίση με την περιέργεια και την ανάγκη να χαρακτηρίσουμε με την προσπάθεια να κατανοήσουμε.

Σουζάνα Παπαφάγου

Κλινική & Αναπτυξιακή Ψυχολόγος

Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεύτρια | Αναλύτρια Ομάδας | Θεραπεύτρια Ζεύγους & Οικογένειας

 

 

 

Σουζάνα Παπαφάγου is free today. But if you enjoyed this post, you can tell Σουζάνα Παπαφάγου that their writing is valuable by pledging a future subscription. You won’t be charged unless they enable payments.

Εφόσον επιθυμείτε  κάνετε εγγραφή εδώ:

https://spsychotherapy.substack.com/account?original_app=&free_signup_confirmation=true