Περί μυθοπλασίας – Κεφάλαιο 6

Περί μυθοπλασίας – Κεφάλαιο 6 (1470 λέξεις)

Τελικά τι θα γράψετε;

Γράφει ο δημοσιογράφος – συγγραφέας Γιάννης Ζυγούλης

6.1 Ποιο είδος προτιμάτε;

Tο μυθιστόρημα, όπως είδαμε σε προηγούμενο κεφάλαιο, είναι αφηγηματικό είδος της  λογοτεχνίας με εκτεταμένη πεζή αφήγηση και βασικό χαρακτηριστικό το στοιχείο του μύθου. Φυσικά υπάρχουν δεκάδες διαφορετικά είδη μυθιστορημάτων με μικρότερο ή μεγαλύτερο αναγνωστικό κοινό και το καθένα από αυτά έχει τα δικά του γνωρίσματα. Είναι χρήσιμο λοιπόν να γνωρίσετε τα πιο γνωστά είδη ώστε να επιλέξετε αυτό που σας ταιριάζει περισσότερο.

Αλληγορικά μυθιστορήματα είναι εκείνα στα οποία η ιστορία περιέχει ή υπαινίσσεται, νοήματα εντελώς διαφορετικά απ’ αυτά που φαίνεται ότι περιγράφει. Γενικά, τα αλληγορικά μυθιστορήματα περιλαμβάνουν κριτική και θρησκευτικές, ιστορικές, κοινωνικές, πολιτικές ή φιλοσοφικές σκέψεις. Από τα πιο γνωστά αλληγορικά μυθιστορήματα είναι «Ο άρχοντας των μυγών» του Ουίλιαμ Γκόλντινγκ και «Φάρμα των Ζώων» του Τζορτζ Όργουελ.

Τα επιστολικά μυθιστορήματα είναι εκείνα στα οποία η ιστορία εκτυλίσσεται μέσα από διάφορα έγγραφα όπως επιστολές, τηλεγραφήματα, ημερολόγια. Το βασικό επιστολικό μυθιστόρημα αποτελείται μόνο από γράμματα. Μερικά παραδείγματα επιστολικού μυθιστορήματα είναι «Τα πλεονεκτήματα του να είσαι αόρατος» του Στίβεν Τσμπόσκι, και το «Ημερολόγιο της Μπρίτζετ Τζόουνς» της Έλεν Φίλντινγκ.

Τα δυστοπικά μυθιστορήματα είναι αυτά στα οποία παρουσιάζεται μια φουτουριστική, τεχνολογικά προηγμένη κοινωνία. Αυτή η κοινωνία είναι τέλεια σε εμφάνιση, ωστόσο, κρύβει πολλά προβλήματα τα οποία αποκαλύπτονται κατά την εξέλιξη του μύθου. Τα δυστοπικά μπορούν να ενταχθούν στα μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας, καθώς παρουσιάζουν τεχνολογικά προηγμένες κοινωνίες. Μερικά παραδείγματα δυστοπικής μυθοπλασίας είναι το «1984» του Τζορτζ Όργουελ, το «Φαρενάιτ 451» του Ρέι Μπράντμπερι και το «Ηλεκτρικό πρόβατο» του Φίλιπ Ντικ.

Σε αντίθεση με τα δυστοπικά, μια άλλη κατηγορία είναι τα ουτοπικά μυθιστορήματα τα οποία παρουσιάζουν κοινωνίες ιδανικές. Το πιο γνωστό παράδειγμα ουτοπικού μυθιστορήματος είναι η «Ουτοπία» του Τόμας Μουρ.

Αυτοβιογραφικά μυθιστορήματα είναι αυτά που αποκαλύπτουν πληροφορίες για τη ζωή του συγγραφέα. Σε αυτό το είδος, ο δημιουργός περιλαμβάνει στοιχεία της ζωής του και τα αναμιγνύει με την πλοκή του μυθιστορήματος. Παραδείγματα αυτού του είδους είναι το έργο «Στο Φάρο» της Βιρτζίνια Γουλφ και «Ο Αόρατος Άνθρωπος» του Ραλφ Έλισον.

Κι ακόμα υπάρχουν τα «γουέστερν» στα οποία η δράση εκτυλίσσεται κυρίως στη δυτική πλευρά των ΗΠΑ, κατά τον 19ο αιώνα. Αυτά περιλαμβάνουν στοιχεία όπως οι καουμπόηδες, οι Ινδιάνοι καθώς και οι άποικοι, οι χρυσοθήρες και οι «πιστολάδες». Τα σατιρικά μυθιστορήματα είναι αυτά που επιδιώκουν να γελοιοποιήσουν μια συγκεκριμένη κατάσταση ή μια συμπεριφορά και συνήθως προτείνουν μια εναλλακτική λύση που θα μπορούσε να βελτιώσει την κατάσταση. Τα ιπποτικά αφηγούνται περιπέτειες ιπποτών σε περασμένους αιώνες και διανθίζονται με γίγαντες, μάγους και μάγισσες, μαγικά φίλτρα και άλλα απίθανα στοιχεία που προέρχονται από τη φαντασία των ανθρώπων.

Υπάρχουν πολλά ακόμα είδη μυθιστορήματος κι ακόμα περισσότερες υποκατηγορίες. Όμως τα πιο δημοφιλή έργα μυθοπλασίας είναι τα αστυνομικά, τα ιστορικά, τα κοινωνικά, τα ρομαντικά, τα μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας, η λογοτεχνία τρόμου και η λογοτεχνία του φανταστικού.

6.2 Αστυνομικό μυθιστόρημα

Η αστυνομική λογοτεχνία εξερευνά (και ακτινογραφεί) το τμήμα της κοινωνίας που έχει σχέση με το έγκλημα. Συνήθως, σκοπός των πρωταγωνιστών είναι να αποκαλυφθούν οι ένοχοι αλλά και τα κίνητρα που τους οδήγησαν σε εγκληματικές πράξεις. Τα κυριότερα χαρακτηριστικά σε αυτό το είδος μυθοπλασίας, είναι το μυστήριο και η αγωνία σε μεγάλες δόσεις.

Το αστυνομικό μυθιστόρημα είναι ένα διακριτό είδος μυθοπλασίας με κάποιους σταθερούς κανόνες γραφής που το ξεχωρίζουν από τα άλλα λογοτεχνικά είδη. Το πρώτο αστυνομικό αφήγημα θεωρείται το διήγημα του Έντγκαρ Άλλαν Πόε «Οι φόνοι της Οδού Μοργκ» (1841) με πρωταγωνιστή τον ερασιτέχνη ερευνητή Ωγκύστ Ντυπέν. Αυτός ο χαρακτήρας είναι ένας εκκεντρικός αλλά ηθικά άψογος και παρατηρητικός ντετέκτιβ. Διαθέτει άριστη λογική αλλά και διαίσθηση και με αυτόν τον τρόπο λύνει αστυνομικά προβλήματα και γρίφους.

Το 1886 ο Άρθουρ Κόναν Ντόυλ δημιούργησε τον Σέρλοκ Χολμς ο οποίος είναι μέχρι σήμερα ο δημοφιλέστερος χαρακτήρας της αστυνομική λογοτεχνίας.

Αργότερα, κατά τον μεσοπόλεμο, η αστυνομική μυθοπλασία υπερβαίνει το διήγημα και τη νουβέλα και καθιερώνεται στο χώρο του μυθιστορήματος, με κορυφαία εκπρόσωπο την Αγκάθα
Κρίστυ.

Στην αφήγηση της Αγκάθα Κρίστυ το χαρακτηριστικό στοιχείο είναι ότι η ιστορία εκτυλίσσεται στα όρια μιας κλειστής ομάδας προσώπων. Η ομάδα είναι πάντα προβληματική καθώς αντιμετωπίζει νομικά, κληρονομικά ή ερωτικά προβλήματα και ο χώρος δράσης είναι ένα τρένο, ένα ποταμόπλοιο, ένα ξενοδοχείο ή ένας πύργος. Όταν συμβαίνει το έγκλημα, όλοι συμπεριφέρονται με ύποπτο τρόπο και η συγγραφέας δημιουργεί (μεγάλες ή μικρότερες) υποψίες για όλους. Ο επόμενος κορυφαίος της αστυνομικής λογοτεχνίας, ο Ζωρζ Σιμενόν δημιούργησε τον επιθεωρητή Μαιγκρέ, που για πρώτη φορά είναι επαγγελματίας της αστυνομίας.

Σήμερα έχουμε πλέον και την πλήρη αντιστροφή των ρόλων καθώς στην αστυνομική λογοτεχνία συναντάμε συχνά τον χαρακτήρα του «γοητευτικού εγκληματία». Κεντρικό πρόσωπο είναι ο παράνομος ενώ η λύση της ιστορίας και η ανακούφιση του αναγνώστη έρχεται με τη διαφυγή του και όχι με τη σύλληψή του και την τιμωρία του. Στα πιο σημαντικά έργα αστυνομικής λογοτεχνίας τα τελευταία πενήντα χρόνια, δεν πρωταγωνιστεί κάποιος ερασιτέχνης ή επαγγελματίας ερευνητής, αλλά ένας δολοφόνος, ένας γκάνγκστερ ή ένας διεφθαρμένος αστυνομικός. Έτσι λοιπόν, το αστυνομικό μυθιστόρημα, με κριτήριο την αφήγηση, μπορεί να είναι:

Κλασικό:Πρόκειται για το παραδοσιακό μυθιστόρημα όπως το θεμελίωσε ο Έντγκαρ Άλλαν Πόε με το έργο «Οι δολοφονίες της οδού Μόργκ». Ο πρωταγωνιστής είναι ηθικά άψογος και χαρισματικός, διαθέτει εξυπνάδα και διαίσθηση και φυσικά είναι αποτελεσματικός. Ο συγγραφέας για να θολώσει κάπως την τελειότητα του ήρωα και να επιτύχει αληθοφάνεια, προσθέτει κάποιες εκκεντρικές συνήθειες. Έτσι κι αλλιώς, η εξιχνίαση του εγκλήματος στην αρχή φαίνεται αδύνατη ενώ το τέλος είναι εντελώς απροσδόκητο. Και η λύση μπορεί να είναι απολύτως λογική αλλά τις λογικές σκέψεις μπορεί να κάνει μόνο ο βασικός ήρωας. Ο
αναγνώστης είναι αδύνατον να αντιληφθεί οτιδήποτε πριν από την τελευταία σελίδα.

Αιματηρό: Είναι το αστυνομικό μυθιστόρημα που εκτυλίσσεται στην Αμερική της ποτοαπαγόρευσης και αντλεί θέματα από τον κόσμο του οργανωμένου εγκλήματος και των «γκάνγκστερ». Αυτού του είδους τα μυθιστορήματα περιλαμβάνουν άφθονες σκηνές βίας και αρκετό αίμα. Επιπλέον η απέναντι πλευρά, η αστυνομία, διαθέτει πολλά διεφθαρμένα στελέχη και εξ αυτού γίνεται δύσκολος ο διαχωρισμός των «καλών» από τους «κακούς».

Ανθρώπινο: Σε αυτό το είδος υπάρχει παράνομος αλλά είναι ο «καλός» της ιστορίας και έχει ομοιότητες με τον χαρακτήρα του Ρομπέν των Δασών. Και σε καμία περίπτωση δεν υπάρχει στην ψυχή του πρωταγωνιστή, δόλος και ιδιοτέλεια. Το αντίθετο, οι παράνομες πράξεις του βασικού ήρωα γίνονται για το κοινό καλό και το κίνητρο είναι η βοήθεια σε αδυνάτους.

6.3 Ιστορικό μυθιστόρημα

Το ιστορικό μυθιστόρημα εκτυλίσσεται σε παλαιότερη ιστορική περίοδο η οποία όμως θα πρέπει να αποτυπώνεται ρεαλιστικά. Δηλαδή ο συγγραφέας θα πρέπει να μεταφέρει με πιστότητα το γεωγραφικό περιβάλλον, τις πολιτικές συνθήκες, την ατμόσφαιρα της κοινωνίας, τη συμπεριφορά των ανθρώπων και τα ήθη. Κι ακόμα τις κατοικίες, την ενδυμασία, τον τρόπο ομιλίας και κάθε άλλη λεπτομέρεια της  παρελθούσης εποχής. Πρόκειται ασφαλώς για έργο φαντασίας το οποίο όμως μπορεί να αναφέρεται σε ιστορικά πρόσωπα ή να συμπρωταγωνιστούν φανταστικοί χαρακτήρες μαζί με τους ιστορικούς. Επίσης το έργο μπορεί να εστιάζεται σε ένα και μόνο ιστορικό γεγονός ή να επικεντρώνεται σε ένα ευρύτερο κύκλο πραγματικών γεγονότων. Σε κάθε περίπτωση, για να θεωρείται ένα μυθιστόρημα «ιστορικό» θα πρέπει η υπόθεση να απέχει τουλάχιστον πενήντα χρόνια από τότε που το έγραψε ο δημιουργός του.

Πατέρας του ιστορικού μυθιστορήματος θεωρείται ο σερ Γουόλτερ Σκοτ ενώ κορυφαία προσωπικότητα του είδους είναι ο Λέων Τολστόι που έγραψε το έργο «Πόλεμος και Ειρήνη». Σε αυτό το έργο ο συγγραφέας γνωρίζει πολύ καλά τα γεγονότα της εποχής του ενώ τεκμηριώνει την αληθοφάνεια με πληροφορίες από την καθημερινότητα των πρωταγωνιστών. Δηλαδή πώς έτρωγαν, ποιες προσφωνήσεις χρησιμοποιούσαν, που περνούσαν τη μέρα τους, ακόμα και πώς έβριζαν όταν αντιδικούσαν.

Διεθνούς εμβέλειας συγγραφείς ιστορικού μυθιστορήματος είναι μεταξύ άλλων ο Βίκτωρ Ουγκώ, ο Τσαρλς Ντίκενς, ο Τόμας Χάρντυ, ο Ουίλλιαμ Τάκερεϋ, η Βιρτζίνια Γουλφ και ο Γκράχαμ Σουίφτ.

Είναι προφανές ότι είναι το είδος μυθιστορήματος στο οποίο απαιτείται κοπιαστική έρευνα από τον συγγραφέα καθώς η αληθοφάνεια μπορεί να «τιναχτεί στον αέρα» από μια και μοναδική άστοχη αναφορά. Το ιστορικό μυθιστόρημα διακρίνεται σε τρία είδη:

Ιστορία με λίγο μύθο:Κυριαρχεί η πραγματική Ιστορία ενώ η μυθοπλασία περιορίζεται στον ελάχιστο βαθμό ή εξαφανίζεται. Ο όρος «μυθιστόρημα» δικαιολογείται μόνο από τη λογοτεχνική αφήγηση καθώς ο συγγραφέας βασίζεται μόνο (ή κατά κύριο λόγο) σε ιστορικές πηγές και ντοκουμέντα.

Μύθος με λίγη Ιστορία:Κυριαρχεί η μυθοπλασία ενώ η Ιστορία περιορίζεται σε μικρό βαθμό. Πρακτικά η Ιστορία υπάρχει για να προσθέσει αληθοφάνεια στον μύθο ή να δημιουργήσει κλίμα εποχής. Πρόκειται για έργο φαντασίας και τα ιστορικά πρόσωπα ή γεγονότα ξαναφτιάχνονται από τον συγγραφέα. Ασφαλώς υπάρχουν γεγονότα τα οποία δεν μπορούμε να αλλάξουμε. Όπως και να το γράψουμε, η Κωνσταντινούπολη τελικά έπεσε στους Οθωμανούς το 1453, ο Ιωάννης Καποδίστριας στο τέλος δολοφονήθηκε και οι ελληνικές δυνάμεις νίκησαν στη μάχη του Μπιζανίου. Αυτά δεν αλλάζουν. Όμως χιλιάδες άλλα γεγονότα μικρότερης σημασίας επιδέχονται «διορθώσεις» από τον συγγραφέα.

Ιστορία και μύθος σε ίσες δόσεις:Ο συγγραφέας επιλέγει να κινηθεί εντός της Ιστορίας αλλά η μυθοπλασία είναι κυρίαρχο στοιχείο. Δηλαδή συμβαίνουν φανταστικά γεγονότα τα οποία είναι τοποθετημένα σε ιστορικό περιβάλλον ενώ τα πραγματικά γεγονότα ούτε «διορθώνονται», ούτε παραποιούνται. Σε αυτό το είδος ο συγγραφέας έχει ίσως το πιο δύσκολο έργο καθώς πρέπει να συμβιβάσει δύο έννοιες ασύμβατες εξ ορισμού: Τον μύθο και την Ιστορία.

Συνεχίζεται την επόμενη εβδομάδα.

Ο Γιάννης Ζυγούλης γεννήθηκε στη Στυλίδα Φθιώτιδος και τα τελευταία χρόνια ζει στο Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι επαγγελματίας δημοσιογράφος και μέλος της Ένωσης Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ). Έχει εργαστεί ως ρεπόρτερ στις εφημερίδες Καθημερινή και Νέα Μεσημβρινή, στο περιοδικό ΕΝΑ και στους ραδιοφωνικούς σταθμούς Σκάι και Flash.Επίσης διετέλεσε επί σειρά ετών αρχισυντάκτης ύλης στην εφημερίδα Ημερησία. Είναι μέλος του Ομίλου Φθιωτών Λογοτεχνών και Συγγραφέων.