Περί μυθοπλασίας – Κεφάλαιο 4
Περί μυθοπλασίας – Κεφάλαιο 4
Ο τόπος και ο χρόνος στη μυθοπλασία
Γράφει ο δημοσιογράφος – συγγραφέας Γιάννης Ζυγούλης
4.1 Σε τόπους μακρινούς
Ο χώρος στον οποίο εκτυλίσσεται η ιστορία είναι δομικό στοιχείο της πλοκής και μπορεί να είναι πραγματικός ή φανταστικός. Στην πρώτη περίπτωση ο αναγνώστης έχει έτοιμο υλικό για να κατασκευάσει το περιβάλλον ενώ στην περίπτωση που ο χώρος είναι φανταστικός, θα πρέπει να τον φτιάξει με τη βοήθεια του συγγραφέα.
Σαφής χώρος
Στους «Αθλίους», ο Βίκτωρ Ουγκώ εξιστορεί τις περιπέτειες Γάλλων χαρακτήρων, για μια περίοδο άνω των είκοσι ετών, στη Γαλλία του δεκάτου ενάτου αιώνα. Η δράση αρχίζει στην Τουλόν το 1815 όπου ο Γιάννης Αγιάννης είχε φυλακιστεί επειδή είχε κλέψει ένα καρβέλι ψωμί. Ο πρωταγωνιστής αποφυλακίζεται σε ηλικία 46 χρόνων, ωστόσο είναι αναγκασμένος να κουβαλάει ένα κίτρινο αποφυλακιστήριο, το οποίο τον θέτει στο περιθώριο της κοινωνίας.
Το μυθιστόρημα εκτυλίσσεται σε πόλεις της Γαλλίας ενώ η κατάληξη της δράσης μας οδηγεί στο Παρίσι για το οποίο ο συγγραφέας δίνει άφθονα, ακριβή και συγκεκριμένα στοιχεία. Εμβόλιμα ο Βίκτωρ Ουγκώ μεταφέρει και μια ιστορικά ακριβέστατη περιγραφή της μάχης του Βατερλό ενώ εξίσου ακριβής είναι και η περιγραφή των υπονόμων του Παρισιού.
Είναι προφανές ότι οι Γάλλοι αναγνώστες του μυθιστορήματος (την εποχή του Βίκτωρος Ουγκώ) είτε γνώριζαν είτε είχαν ακούσει τα περισσότερα από τα τοπωνύμια του έργου. Έτσι το έργο αποκτά μεγαλύτερη αληθοφάνεια κι αυτό επηρεάζει την άποψη του αναγνώστη για την πλοκή του μυθιστορήματος. Φυσικά οι κάτοικοι της Τουλόν ή του Παρισιού έχουν τη δυνατότητα να δημιουργήσουν με τη φαντασία εικόνες που βασίζονται στην περιγραφή του συγγραφέα αλλά και στις δικές τους εμπειρίες.
Ασαφής χώρος
Στο «1984», ο Τζορτζ Όργουελ περιγράφει την ιστορία ενός ανθρώπου, του Γουίνστον Σμιθ, στον εφιαλτικό κόσμο της Ωκεανίας. Ο χώρος όπου εκτυλίσσεται το έργο είναι μια ομιχλώδης χώρα που βρίσκεται (όπως και ολόκληρος ο πλανήτης) κάτω από ένα απολυταρχικό καθεστώς. Κρυμμένος στα έγκατα του τμήματος αρχείων στο αχανές κτίριο του υπουργείου Αλήθειας, ο Γουίνστον Σμιθ ξαναγράφει επιδέξια άρθρα παλιότερων εφημερίδων, αλλάζει ειδήσεις, έτσι ώστε το ιστορικό αρχείο να βρίσκεται σε πλήρη συμφωνία με τη γραμμή του κόμματος. Το βλέμμα του Μεγάλου Αδελφού τον παρακολουθεί από κάθε αφίσα, η Αστυνομία της Σκέψης φέρνει στο φως κάθε πράξη προδοσίας. Ωστόσο, μέσα του ο Γουίνστον εξεγείρεται εναντίον αυτού του ολοκληρωτικού καθεστώτος που απαιτεί απόλυτη υποταγή και ελέγχει κάθε πτυχή της ζωής.
Ο Όργουελ στο έργο του επινοεί έναν ολόκληρο κόσμο και ο αναγνώστης δεν γνωρίζει σε ποιο μέρος συμβαίνουν τα γεγονότα. Κάποιες νύξεις, ούτε αποσαφηνίζουν την κατάσταση ούτε βοηθούν τον αναγνώστη να σχηματίσει άποψη. Έτσι δεν υπάρχει άλλη λύση και ο αναγνώστης κατασκευάζει εξ αρχής τον κόσμο όπου κινείται ο Γουίνστον Σμιθ. Όμως για να φανταστεί ο αναγνώστης την Ωκεανία και το υπουργείο Αλήθειας, χρειάζεται λεπτομερείς περιγραφές από τον συγγραφέα.
Από τη συγγραφική πλευρά και σε αντιδιαστολή με τους «Αθλίους», είναι πολύ πιο δύσκολο να περιγράψετε σωστά το Παρίσι ή οποιονδήποτε γνωστό χώρο. Και φυσικά είναι πολύ πιο εύκολο να περιγράψετε ένα κτίριο σαν το υπουργείο Αλήθειας το οποίο έχετε φανταστεί μόνο εσείς. Μπορεί βέβαια η περιγραφή σας να μην είναι γλαφυρή. Όμως αυτό είναι πρόβλημα που αφορά την επιμονή σας ή τη διάθεσή σας. Δεν είναι πρόβλημα οφείλεται σε έλλειψη γνώσεων.
4.2 Σε χρόνους ξεχασμένους
Ο χρόνος στη μυθοπλασία χαράσσει τη διάρκεια της πλοκής και τοποθετεί την ιστορία σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο. Ταυτόχρονα επιτρέπει στους πρωταγωνιστές να συλλέγουν πληροφορίες με αναδρομή στο παρελθόν και να ενημερώνουν τον αναγνώστη για όσα είχαν συμβεί πριν το πρώτο κεφάλαιο.
Ο χρόνος έχει τις ίδιες ιδιότητες με τον χώρο και μπορεί να είναι σαφής ή ασαφής. Σύμφωνα με τα παραδείγματα του προηγούμενου κεφαλαίου, στους «Αθλίους» ο χρόνος είναι απολύτως σαφής κι αυτό επιτρέπει στον αναγνώστη να επιχειρήσει δικούς του συνειρμούς. Διότι οι αναγνώστες του Βίκτωρος Ουγκώ, γνώριζαν πριν αρχίσουν την ανάγνωση ποια ήταν η κοινωνική κατάσταση στη Γαλλία το 1815. Επίσης είχαν βιώσει τις συνέπειες των πολέμων και φυσικά αντιλαμβάνονταν στην καθημερινότητά τους ποιο ήταν το μορφωτικό και οικονομικό επίπεδο των φτωχών ανθρώπων. Κι ακόμα οσμίζονταν την κοινωνική ένταση στο Παρίσι και προφανώς δεν θα ήταν ιδιαίτερα δύσκολο για τον συγγραφέα να δικαιολογήσει την εξέγερση στα τελευταία κεφάλαια. Τέλος, η σαφής αναφορά του χρόνου, παραπέμπει σε μια σειρά από
ζητήματα τα οποία δεν χρειάζονται περαιτέρω ανάλυση. Η χρονολογία «1832» δίνει από μόνη της απαντήσεις για την αξία του χρήματος, το οικονομικό επίπεδο του λαού, τη θέση της Εκκλησίας στη Γαλλία, τις συνήθειες της αριστοκρατίας, τη μόδα στο ντύσιμο και άλλα πολλά.
Αντίθετα, ο Τζορτζ Όργουελ πρέπει να εξηγήσει πολλές λεπτομέρειες της καθημερινότητας καθώς το «1984» εκτυλίσσεται σε ένα απροσδιόριστο μέλλον. Προφανώς ουδείς από τους αναγνώστες γνωρίζει την αξία των χρημάτων και τις συνήθειες του ντυσίματος στην Ωκεανία του Γουίνστον Σμιθ.
Ως συγγραφείς έχετε το ίδιο δίλημμα που έχετε και με τον χώρο. Στην πρώτη περίπτωση δεν έχετε δικαίωμα να κάνετε ούτε ένα λάθος ενώ στη δεύτερη περίπτωση θα αποφασίσετε μόνοι σας ποιο είναι το σωστό και ποιο είναι λάθος.
Συνεχίζεται την επόμενη εβδομάδα.
Ο Γιάννης Ζυγούλης γεννήθηκε στη Στυλίδα Φθιώτιδος και τα τελευταία χρόνια ζει στο Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι επαγγελματίας δημοσιογράφος και μέλος της Ένωσης Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ). Έχει εργαστεί ως ρεπόρτερ στις εφημερίδες Καθημερινή και Νέα Μεσημβρινή, στο περιοδικό ΕΝΑ και στους ραδιοφωνικούς σταθμούς Σκάι και Flash.Επίσης διετέλεσε επί σειρά ετών αρχισυντάκτης ύλης στην εφημερίδα Ημερησία. Είναι μέλος του Ομίλου Φθιωτών Λογοτεχνών και Συγγραφέων.
