Ως αναπτυξιακή ψυχολόγος και θεραπεύτρια οικογένειας, συναντώ συχνά γονείς που έρχονται στο γραφείο ανήσυχοι για το παιδί τους.

«Έχει άγχος.»
«Δεν κοιμάται καλά.»
«Θυμώνει πολύ.»
«Δεν συγκεντρώνεται.»
«Έχει κρίσεις πανικού.»

Η προσοχή όλων στρέφεται στο παιδί. Και είναι λογικό. Το παιδί είναι αυτό που υποφέρει, αυτό που εμφανίζει το σύμπτωμα.

Όμως η αναπτυξιακή ψυχολογία μάς έχει διδάξει εδώ και δεκαετίες ότι κανένα παιδί δεν αναπτύσσεται σε κενό αέρος. Αναπτύσσεται μέσα σε σχέσεις. Μέσα σε συναισθηματικά περιβάλλοντα. Μέσα σε ιστορίες που προϋπήρχαν της γέννησής του.

Αυτό σημαίνει ότι μερικές φορές το σύμπτωμα που βλέπουμε στο παιδί δεν ανήκει αποκλειστικά στο παιδί.

Είναι ο τρόπος με τον οποίο το παιδί εκφράζει κάτι που συμβαίνει μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον ή κάτι που παραμένει ανεπεξέργαστο στην ψυχική ζωή των ενηλίκων που το φροντίζουν.

Οι σύγχρονες έρευνες δείχνουν ότι τα ανεπεξέργαστα τραύματα των γονέων μπορούν να επηρεάσουν την ποιότητα της γονεϊκής ανταπόκρισης, τη συναισθηματική διαθεσιμότητα, την προσκόλληση και τελικά την ψυχική ανάπτυξη του παιδιού. Όταν ένας γονέας κουβαλά μια απώλεια, ένα τραύμα ή μια δύσκολη παιδική εμπειρία που δεν έχει επεξεργαστεί, αυτό μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο που αντιλαμβάνεται, κατανοεί και ανταποκρίνεται στις ανάγκες του παιδιού του.

Παράλληλα, γνωρίζουμε πλέον ότι οι δυσμενείς εμπειρίες της παιδικής ηλικίας των γονέων (Adverse Childhood Experiences – ACEs) σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο συναισθηματικών και ψυχικών δυσκολιών στα παιδιά τους. Η σχέση αυτή δεν είναι μοιραία ούτε γραμμική, αλλά είναι υπαρκτή και τεκμηριωμένη.

Αυτό όμως μας φέρνει σε ένα κρίσιμο ερώτημα:

Πώς ξεχωρίζουμε τι είναι πραγματικά του παιδιού και τι ανήκει στην ιστορία των γονέων;

Η απάντηση δεν είναι ποτέ απλή.

Υπάρχουν δυσκολίες που ανήκουν κυρίως στο ίδιο το παιδί. Για παράδειγμα, μια νευροαναπτυξιακή διαφορά, μια μαθησιακή δυσκολία ή μια ιδιοσυγκρασιακή ευαλωτότητα μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και σε ένα εξαιρετικά υποστηρικτικό περιβάλλον.

Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου το σύμπτωμα μοιάζει να λειτουργεί σαν «δείκτης» μιας βαθύτερης οικογενειακής δυσφορίας.

Στην κλινική πράξη παρατηρούμε ορισμένα σημάδια:

1. Το σύμπτωμα εμφανίζεται σε μια συγκεκριμένη οικογενειακή συγκυρία

Ένας θάνατος.
Ένα διαζύγιο.
Μια οικονομική κρίση.
Μια ασθένεια.
Ένα πένθος που δεν συζητήθηκε ποτέ.

Το παιδί αρχίζει να εμφανίζει συμπτώματα ακριβώς τη στιγμή που η οικογένεια δυσκολεύεται να διαχειριστεί μια συναισθηματική πραγματικότητα.

2. Το παιδί εκφράζει συναισθήματα που οι γονείς δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν

Ένα παιδί γεμάτο άγχος σε μια οικογένεια που επιμένει ότι «όλα είναι καλά».

Ένα παιδί γεμάτο θυμό σε μια οικογένεια όπου κανείς δεν επιτρέπεται να θυμώνει.

Ένα παιδί που φοβάται τα πάντα σε μια οικογένεια που έχει μάθει να αρνείται τον φόβο.

3. Η ένταση του συμπτώματος δεν συμβαδίζει με τα αναπτυξιακά δεδομένα

Όλα τα παιδιά φοβούνται.
Όλα τα παιδιά θυμώνουν.
Όλα τα παιδιά ζηλεύουν.

Όταν όμως η ένταση, η διάρκεια ή η μορφή του συμπτώματος ξεπερνά αυτό που περιμένουμε αναπτυξιακά, τότε αρχίζουμε να διερευνούμε τι άλλο μπορεί να εκφράζεται μέσα από αυτό.

4. Το σύμπτωμα βελτιώνεται όταν αλλάζει κάτι στους γονείς

Αυτό είναι ίσως το πιο εντυπωσιακό εύρημα στην κλινική πράξη.

Πολλές φορές βλέπουμε ένα παιδί να βελτιώνεται όχι επειδή δούλεψε περισσότερο εκείνο, αλλά επειδή οι γονείς άρχισαν να επεξεργάζονται τη δική τους ιστορία, το δικό τους άγχος, το δικό τους τραύμα ή τα δικά τους πρότυπα σχέσεων.

Αυτό σημαίνει ότι φταίνε οι γονείς;

Όχι.

Η ενοχοποίηση δεν βοηθά κανέναν.

Οι περισσότεροι γονείς κάνουν ό,τι καλύτερο μπορούν με τα ψυχικά εργαλεία που διαθέτουν.

Άλλωστε, και εκείνοι υπήρξαν κάποτε παιδιά.

Το ζητούμενο δεν είναι να βρούμε ποιος φταίει.

Το ζητούμενο είναι να καταλάβουμε τι χρειάζεται θεραπεία.

Η έρευνα για τη διαγενεακή μετάδοση του τραύματος δείχνει ξεκάθαρα ότι οι κύκλοι αυτοί μπορούν να διακοπούν. Η επίγνωση, η ψυχοθεραπεία, οι ασφαλείς σχέσεις και η συναισθηματική επεξεργασία λειτουργούν ως προστατευτικοί παράγοντες και αλλάζουν την πορεία της επόμενης γενιάς.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο ελπιδοφόρα αλήθεια.

Τα παιδιά δεν είναι καταδικασμένα να κουβαλήσουν τις πληγές των γονέων τους.

Όμως συχνά μας δείχνουν πού βρίσκονται αυτές οι πληγές.

Και πολλές φορές, πίσω από το παιδί που υποφέρει, βρίσκεται μια οικογένεια που χρειάζεται να αφηγηθεί ξανά την ιστορία της με περισσότερη κατανόηση, περισσότερη αλήθεια και περισσότερη τρυφερότητα.