Ρεπορτάζ: Τι χρώμα είχε η Ωραία Ελένη;

 

 

Γράφει ο δημοσιογράφος – συγγραφέας Γιάννης Ζυγούλης

 

 

Η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν αναμένεται να προβληθεί στις κινηματογραφικές αίθουσες εντός του θέρους. Η ταινία είναι υπερπαραγωγή και φιλοξενεί βαριά ονόματα του Χόλυγουντ όπως ο Ματ Ντέιμον, η Αν Χάθαγουεϊ και άλλοι. Ωστόσο -για μερίδα των θεατών- έχει κι ένα ψεγάδι: Η Ωραία Ελένη είναι όμορφη αλλά είναι μαύρη! Διότι τον ρόλο ενσαρκώνει η ηθοποιός Λουπίτα Νιόνγκο με καταγωγή από την Κένυα.

Φυσικά, η συζήτηση επί του θέματος και οι διαξιφισμοί έχουν ήδη αρχίσει στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενώ ο Έλον Μασκ, δήλωσε ότι με τη συγκεκριμένη μεταφορά του ομηρικού έπους, ο Κρίστοφερ Νόλαν «προσβάλλει την Ελλάδα». Αντίθετα, πολλοί εκφράζουν την άποψη ότι η τέχνη δεν έχει όρια και η επιλογή της μαύρης ηθοποιού είναι θεμιτή.

Για το θέμα -και τη διαμάχη- μίλησαν στο politismikos.gr ο βραβευμένος ποιητής Κώστας Τσιαλαφούτας, ο ιστορικός Χρόνης Βάρσος και ο συγγραφέας Γιώργος Φρούντζος.

 

 

 

 

Λουπίτα Νιόνγκο

 

 

Ερώτηση:

Γιατί ο Κρίστοφερ Νόλαν επέλεξε για τον ρόλο της Ωραίας Ελένης μια μαύρη ηθοποιό; Ποια μηνύματα πιστεύετε ότι ήθελε να δημοσιοποιήσει; Τα κατάφερε;

Κώστας Τσιαλαφούτας:

Την επέλεξε για να υπερασπισθεί τη διαφορετικότητα, λόγω χρώματος του δέρματος και να προκαλέσει μια δημόσια αντιρατσιστική συζήτηση για τη συμμετοχή της στην ταινία Οδύσσεια, πράγμα που το κατάφερε. Επίσης πέτυχε να είναι στην επικαιρότητα η ταινία και να διαφημίζεται παγκοσμίως.

Χρόνης Βάρσος:

Η επιλογή της Κενυάτισσας Lupita Nyong’o στον ρόλο της Ωραίας Ελένης και της Κλυταιμνήστρας ήταν απολύτως ατυχής και εμφανέστατα σκόπιμη. Η συμμετοχή της στην ταινία υπηρετεί μια συγκεκριμένη woke οπτική, εξόχως μειοψηφική στο ευρύ κινηματογραφικό κοινό αλλά πανίσχυρη στους κύκλους του Hollywood. Μια τέχνη δήθεν συμπεριληπτική και αντιρατσιστική, συνέχεια παρόμοιων ευφάνταστων «καλλιτεχνικών» εγχειρημάτων όπως αυτά της μαύρης Κλεοπάτρας. Μιας καινοφανούς προσέγγισης που επιδιώκει, ενοχοποιώντας τον δυτικό πολιτισμό, να τον αποδομήσει εκ θεμελίων. Ο Νόλαν στην προσπάθειά του να επιβάλει στο ευρύ κοινό την επιλογή του και να δαιμονοποιήσει κάθε κριτική ως ακροδεξιά ρατσιστική παρέκκλιση, εκτιμώ, αν κρίνω από τις αντιδράσεις, ότι απέτυχε παταγωδώς.

Γιώργος Φρούντζος:

Έχω την εκτίμηση, ότι δυστυχώς η επιλογή μιας πραγματικά όμορφης και πιθανών και ταλαντούχας μαύρης ηθοποιού, έγινε με κριτήρια marketing. Σε αρκετές περιπτώσεις στην τέχνη, βλέπουμε την υποταγή της στους όρους της αγοράς. Αν η επιλογή, μιας μαύρης ωραίας Ελένης, είχε γίνει παραδείγματος χάριν, από τον Λούις Μπουνιουέλ, θα την αντιμετώπιζα διαφορετικά, μέσα σε ένα ευρύτερο ρεύμα σκέψης, όπως ο υπερρεαλισμός. Όμως εδώ, στην περίπτωση του Κρίστοφερ Νόλαν δεν υπάρχει, νομίζω αυτή η πρόθεση.

 

Ερώτηση:

Σας ενοχλεί η παρουσία της συγκεκριμένης ηθοποιού στον ρόλο της Ωραίας Ελένης; Γιατί;

Κώστας Τσιαλαφούτας:

Είναι εντυπωσιακή στην εμφάνιση και ως ηθοποιός έχει δώσει θετικά δείγματα γραφής σε αρκετές εμπορικές ταινίες. Εφόσον υπάρχει αμοιβαία συμφωνία σκηνοθέτη και ηθοποιού θα την κρίνουμε από την απόδοση του ρόλου της και όχι από το χρώμα της. Η Τέχνη δεν μιμείται, αλλά ερμηνεύει, αναφέρει ο Ματζίνι.

Χρόνης Βάρσος:

Το ζήτημα δεν τίθεται σε επίπεδο «ενόχλησης» που δήθεν εμποδίζει την καλλιτεχνική ελευθερία όπως διατείνεται ο Νόλαν. Κάθε έργο και δη κινηματογραφικό που αντλεί τη θεματολογία του από τη μυθολογία ή την ιστορία, πρέπει να υπακούει σε κάποιους στοιχειώδεις κανόνες που σέβονται αρχικά το πολιτισμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο δημιουργήθηκε, και ιδιαίτερα όταν αφορά τα ομηρικά Έπη, που αποτελούν τα πλέον καθοριστικά λογοτεχνικά έργα του δυτικού πολιτισμού και θεμέλιο της ελληνικής πολιτιστικής ταυτότητας. Πώς θα μας φαινόταν π.χ ένας λευκός Μάρτιν Λούθερ Κίνγκ ή ένας μαύρος ηθοποιός να είχε επιλεγεί στον ρόλο του «Τελευταίου Αυτοκράτορα» από τον Μπερτολούτσι;

Γιώργος Φρούντζος:

Είναι μια παραχάραξη της ιστορίας, των περιγραφών του Ομήρου και των όσων στοιχείων έχουμε για τους Αχαιούς. Υπάρχουν πρόσωπα, που έχουν μια συγκεκριμένη περιγραφή και εικόνα. Ο Νέλσον Μαντέλα δεν θα μπορούσε να είναι σε μια ταινία, ένας λευκός Σκανδιναβός, ούτε ο πρωταγωνιστής της ταινίας ενός έργου όπως «Η καλύβα του Μπάρμπα Θωμά», Κινέζος. Η τέχνη μπορεί να είναι τέχνη, όταν υπάρχει το ταλέντο. Αντίθετα προβληματίζει, σε μια κατεύθυνση έλλειψης ταλέντου, μια επιλογή marketing.

 

 

Ερώτηση:

Θα σας ενοχλούσε αν ήταν μαύρος ο Κύκλωπας ή κάποιος «κακός», για παράδειγμα ένας από τους μνηστήρες της Πηνελόπης;

Κώστας Τσιαλαφούτας:

Δεν θα με ενοχλούσε, είτε ήταν μαύρος είτε λευκός ή κίτρινος . Είναι άδικο και απάνθρωπο για τον καλλιτέχνη να ισχυριστούμε ότι ο ρόλος που θα ερμηνεύει, και ιδιαίτερα ο ρόλος του κακού, να ταυτίζεται με το χρώμα του δέρματός του. Αυτό είναι θέμα αντίληψης του σκηνοθέτη και ικανότητας συγκεκριμένου ηθοποιού. Αν υιοθετήσουμε αυτό το άδικο σκεπτικό, θα γίνεται ο συνειρμός ότι οι μαύροι είναι οι κακοί και οι λευκοί οι καλοί. Το καλό και το κακό υπάρχει σε όλους τους ανθρώπους, και η συμπεριφορά μας, ο εσωτερικός μας κόσμος και οι πράξεις μας το επιβεβαιώνουν ή το διαψεύδουν. Ο Οδυσσέας, η Πηνελόπη και η Ωραία Ελένη είναι σύμβολα. Η Ομηρική Ιθάκη δεν είναι τεκμηριωμένο ότι συμπίπτει  με τη σημερινή γεωγραφική Ιθάκη.

Χρόνης Βάρσος:

Ο Κύκλωπας ως πλάσμα της μυθολογίας, είναι σύλληψη του μυκηναϊκού κόσμου και ως εκ τούτου δεν μπορεί να αποκοπεί από το συγκεκριμένο πολιτισμικό υπόβαθρο που τον δημιούργησε. Αν αντιστρέψουμε το ερώτημα, φανταστείτε ένα κινηματογραφικό ιστορικό έργο που αναφέρεται στο απάνθρωπο δουλοκτητικό καθεστώς στις ΗΠΑ των αρχών του 19 ου αιώνα, στο οποίο να υποδύονται τους καταπιεζόμενους σκλάβους λευκοί ηθοποιοί και τους ιδιοκτήτες των φυτειών μαύροι. Θα ήταν η απόλυτη διαστρέβλωση της ιστορικής πραγματικότητας.

Γιώργος Φρούντζος:

Σε μια τέτοια περίπτωση, ειδικά για τους μνηστήρες της Πηνελόπης, δεν θα με ενοχλούσε γιατί θα ήταν πιθανότητες. Το ίδιο και με τον Κύκλωπα. Η φαντασία του κάθε δημιουργού θα το προσδιόριζε.

 

 

 

 

 

Ερώτηση:

Στο Φεστιβάλ Επιδαύρου βλέπουμε συχνά έργα αρχαίων ποιητών σε σύγχρονη διασκευή και κάπου είχα διαβάσει τον χαρακτηρισμό «παραχάραξη» της αρχαίας τραγωδίας. Εντοπίζετε διαφορές ή ομοιότητες με
την Οδύσσεια του Νόλαν;

Κώστας Τσιαλαφούτας:

Καμία από τις σωζόμενες αρχαίες τραγωδίες δε στηρίζεται στην Οδύσσεια του Ομήρου. Ο σκηνοθέτης δεν υποχρεούται να κάνει πιστή μεταφορά ενός βιβλίου – συγγραφέα, ακόμη και των ιστορικών γεγονότων, αλλά μπορεί να προσθέσει τη δική του φαντασία στο σενάριο. Δεν αναπαράγει φωτογραφικά την πραγματικότητα, καταθέτει τη δική του οπτική, ώστε η αισθητική εντύπωση να τέρψει τον θεατή. Η πρωτοτυπία κάθε δημιουργού είναι κριτήριο αξίας ή απαξίας. Προηγήθηκαν αρκετές ταινίες με την Οδύσσεια του Ομήρου. Τρεις είναι αξιόλογες (1954, 1997, 2024) με διαφορετικές προσεγγίσεις και ερμηνείες του κάθε σκηνοθέτη.

Χρόνης Βάρσος:

Έχουμε γίνει όλοι μάρτυρες τα τελευταία χρόνια τέτοιων «νεωτερισμών» στο αρχαίο δράμα. Η διαφορετική σκηνοθετική ματιά στην απόδοση της υπόθεσης του κλασσικού έργου δεν είναι προφανώς κάτι το απαγορευτικό. Σε κάθε περίπτωση όμως υπάρχει κάποιο όριο που δεν μπορεί να είναι άλλο από τον σεβασμό στο πρωτότυπο, τον δημιουργό και σε μια θεατρική παράδοση δεκαετιών στην οποία συνέβαλαν όλα τα ιερά «τέρατα» του ελληνικού θεάτρου. Στην ίδια λογική με αρκετούς «πρωτοποριακούς» σκηνοθέτες της Επιδαύρου κινείται και ο Νόλαν επιδιώκοντας δήθεν να «πρωτοτυπήσει» αλλά στην πραγματικότητα επιδεικνύοντας ασέβεια απέναντι στο ομηρικό Έπος.

Γιώργος Φρούντζος:

Χωρίς να έχω δει την ταινία, θα έλεγα ότι είναι πολύ τολμηρό, να συγκρίνω αρχαία τραγωδία με τον Νόλαν. Ίσως υπάρχει πολύ μεγάλη απόσταση στην ποιότητα. Ως προς το Φεστιβάλ Επιδαύρου, κάποιες προσπάθειες διασκευών της αρχαίας τραγωδίας είναι επιτυχημένες, ενώ άλλες όχι.

 

 

Ερώτηση:

Τελικά, υπάρχουν ηθικοί κανόνες στην τέχνη; Υπάρχουν αθέμιτα έργα τέχνης;

Κώστας Τσιαλαφούτας:

«Για να αναπτυχθούν οι τέχνες, πρέπει να θηλάσουν από το γάλα της ελευθερίας» αναφέρει ο Γερμανός ποιητής και θεατρικός συγγραφέας Φρίντιχ Σίλλερ. Ο δημιουργός πρέπει να είναι ελεύθερος και δικαιούται να βάλει την προσωπική του πινελιά στο έργο τέχνης που θα  παρουσιάσει. Η Τέχνη είναι υποκειμενική και ο δημιουργός οφείλει να καταθέτει τη δική του άποψη και φαντασία, ώστε να αφήνει το καλλιτεχνικό του αποτύπωμα στην εποχή του.

Χρόνης Βάρσος:

Η μεγάλη τέχνη δεν έχει όρια και ηθική της είναι ο βαθμός αισθητικής αρτιότητας και το πρωτοποριακό στοιχείο που ενσωματώνει ο καλλιτέχνης ως διαμορφωτής πεπαιδευμένων ανθρώπων, που εμπνέεται από την εποχή του και μετουσιώνει το ερέθισμά του σε καλλιτεχνικό έργο διαχρονικής αξίας παραδίδοντάς το στις επόμενες γενιές. Ο Νόλαν αποκόπτοντας την «Οδύσσειά» του από το ιδιαίτερο πολιτισμικό πλαίσιο αναφοράς της, έχασε την ευκαιρία, παρά την τεράστια χρηματοδότηση 250 εκ $, να αφήσει ένα μνημειώδες κινηματογραφικό έργο 72 χρόνια μετά την κλασσική πλέον κινηματογραφική «Οδύσσεια» του Κέρκ Ντάγκλας, του Άντονι Κουίν και της Σιλβάνα Μανγκάνο. Η προσπάθειά του δεν είναι «αθέμιτη» καθώς δεν αφορά την ομηρική Οδύσσεια αλλά απλά μια άλλη που επινόησε …
αυτή του Νόλαν!

Γιώργος Φρούντζος:

Στην συγκεκριμένη περίπτωση δεν είναι θέμα ηθικής. Είναι θέμα αισθητικής και υποταγή σε marketing. Αυτό τον τρόπο επέλεξε ο σκηνοθέτης για να γίνει γνωστός. Όμως έργα διαχρονικά, όπως του Ομήρου, δεν θα ξεχαστούν με αυτή την παραχάραξη. Αντίθετα, η ταινία θα κάνει τον κύκλο της και θα ξεχαστεί, ανεξάρτητα με τις πώλησης που θα καταφέρει.

 

 

 

 

 

 

https://biblionet.gr/%CE%BA%CF%89%CF%83%CF%84%CE%B1%CF%82- %CF%84%CF%83%CE%B9%CE%B1%CE%BB%CE%B1%CF%86%CE%BF%CF%85%CF%84%CE%B1%CF%82- c154993

Ο Κώστας Γ. Τσιαλαφούτας γεννήθηκε στο Πετρωτό Φθιώτιδας το 1962 και διαμένει στη Λαμία. Είναι πτυχιούχος του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και εργάστηκε ως δάσκαλος σε Δημοτικά Σχολεία της Εύβοιας και της Φθιώτιδας. Είναι Πρόεδρος του Ομίλου Φθιωτών Λογοτεχνών και Συγγραφέων, ενώ διετέλεσε και Ταμίας – Γεν. Γραμματέας – Αντιπρόεδρος (2014-19). Είναι ιδρυτικό μέλος της Θεατρικής Ομάδας του Πολιτιστικού Συλλόγου Αμφιθέας Λαμίας και μέλος της Πολιτιστικής Ομάδας του Συλλόγου Εκπ/κών Πρωτοβάθμιας Εκπ/σης (Σ.Ε.Π.Ε.) Φθιώτιδας. Διετέλεσε: Διευθυντής του 6/θ Δημοτικού Σχολείου Παραλίας Αυλίδας (1992-1996), Γραμματέας του Περιφερειακού Υπηρεσιακού Συμβουλίου Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Ν. Εύβοιας (1996-99), Γεν. Γραμματέας του Συλλόγου Δασκάλων και Νηπ/γών Χαλκίδας (2000-01), Πρόεδρος και Γεν. Γραμματέας του Πολιτιστικού Συλλόγου Αμφιθέας Λαμίας (2002-2011), Τακτικό μέλος του
Εφορευτικού Συμβουλίου Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης Λαμίας (2012-15). Μέλος της Εξελεγκτικής Επιτροπής του Σωματείου «Μουσείο – Ιστορικό Αρχείο Ρούμελης 1940-1950» (2017-2019) και συντάκτης της εφημερίδας «ΑΜΦΙΘΕΑ» (2006-10).
Έλαβε Δίπλωμα στους ΚΕ ́ Πανελλήνιους Δελφικούς Αγώνες Ποίησης (2010), Α ́ και Β ́ βραβεία στους διαγωνισμούς ποίησης «ΣΙΚΕΛΙΑΝΑ 2016, 2017, 2018, 2019» του Διεθνή Πολιτιστικού Οργανισμού «Το Καφενείο των Ιδεών» , Γ ́ βραβεία στους ΣΤ ́ και Η ́ παγκόσμιους διαγωνισμούς ποίησης της Αμφικτιονίας Ελληνισμού, Α ́ βραβείο στον 10ο Παγκόσμιο Λογοτεχνικό Διαγωνισμό 2019 του Ελληνικού Πολιτιστικού Ομίλου Κυπρίων Ελλάδος και Δίπλωμα στους 36ους Πανελλήνιους Ποιητικούς Αγώνες Δελφών 2021. Έχει εκδώσει επτά βιβλία και πολλά άρθρα του και ποιήματα έχουν δημοσιευτεί σε τοπικές εφημερίδες και περιοδικά. Είναι παντρεμένος με τη νηπιαγωγό Σοφία Σταύρου και έχουν μια κόρη.

Eργογραφία:

«Κωπηλάτης του Ονείρου» 2008, «Κόκκινο κρασί» 2008, «Η Ιστορική Γέφυρα Γοργοποτάμου και η Εθνική Αντίσταση» 2007, «Μελίρρυτη χαραυγή» 2021 / Χρόνος Εκδόσεις και «Ελεγχόμενα Χαμόγελα» 2021 / Χρόνος
Εκδόσεις
Συμμετοχή στις ομαδικές εκδόσεις:
α) «Το νερό» 2006 και β) «Από το μύθο στην πραγματικότητα» 2014 στα πλαίσια εκπαιδευτικών προγραμμάτων Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Φθιώτιδας. γ) «Ανθολογία Σύγχρονης Ποίησης – ΠΟΛΕΩΝ ΠΟΙΗΣΕΙΣ» 2020, Χρόνος Εκδόσεις.

http://www.varsos1821.gr/

 

Ο Χρόνης Βάρσος είναι Φιλόλογος – Ιστορικός Ερευνητής. Γεννήθηκε το 1968 στη Λαμία, όπου ζει και εργάζεται μέχρι σήμερα. Είναι πτυχιούχος του Τμήματος Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης και κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου (ΜΑ) στη Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία του Πανεπιστημίου Νεάπολις Πάφου. Δραστηριοποιείται από το 1993 στη φροντιστηριακή Μέση Εκπαίδευση παραδίδοντας φιλολογικά μαθήματα. Την περίοδο 1993-1996 απασχολήθηκε παράλληλα και σε τοπικά ΜΜΕ και το 2001-2014 εργάστηκε στον τραπεζικό τομέα. Από το 2008 ασχολείται συστηματικά με την μελέτη της στρατιωτικής διάστασης (χερσαίας και ναυτικής) της Επανάστασης του 1821. Αρθρογραφεί από το 1991 τακτικά σε ιστοσελίδες, εφημερίδες και περιοδικά για θέματα, ιστορικά, γεωπολιτικά, διεθνή και στρατιωτικά. Έχει συμμετάσχει σε πλήθος ομιλίες, παρουσιάσεις βιβλίων, ραδιοφωνικές, τηλεοπτικές και διαδικτυακές εκπομπές. Διατηρεί το ιστορικό ιστολόγιο http://www.varsos1821.gr/.

Είναι μέλος του Ομίλου Φθιωτών Λογοτεχνών & Συγγραφέων. Γνωρίζει αγγλικά και ρωσσικά και είναι παντρεμένος με δύο παιδιά.

https://biblionet.gr/%CE%B3%CE%B5%CF%89%CF%81%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CF%82- %CF%86%CF%81%CE%BF%CF%85%CE%BD%CF%84%CE%B6%CE%BF%CF%82-c266223

 

Ο Γεώργιος Β. Φρούντζος γεννήθηκε το 1970 και μεγάλωσε στο Αγρίνιο. Σπούδασε Ιατρική στο Πανεπιστήμιο Κρήτης στο Ηράκλειο. Έκανε την ειδικότητα της ΩΡΛ στην Πανεπιστημιακή κλινική του Ιπποκράτειου Αθηνών. Έχει δημοσιεύσει  μεγάλο αριθμό ιατρικών εργασιών. Έχει παρακολουθήσει διετές Μεταπτυχιακό πρόγραμμα παραδοσιακής Κινέζικης Ιατρικής και Βελονισμού. Αγαπά την ιστορία, τη φιλοσοφία, τα οικονομικά, την πολιτική επιστήμη. Ζει και εργάζεται στο Ρέθυμνο Κρήτης. Η Θεωρία του Χάους στην ανθρώπινη Ιστορία είναι το πρώτο του βιβλίο.

 

 

Ο Γιάννης Ζυγούλης γεννήθηκε στη Στυλίδα Φθιώτιδος και τα τελευταία χρόνια ζει στο Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι επαγγελματίας δημοσιογράφος και μέλος της Ένωσης Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ). Έχει εργαστεί ως ρεπόρτερ στις εφημερίδες Καθημερινή και Νέα Μεσημβρινή, στο περιοδικό ΕΝΑ και στους ραδιοφωνικούς σταθμούς Σκάι και Flash.Επίσης διετέλεσε επί σειρά ετών αρχισυντάκτης ύλης στην εφημερίδα Ημερησία. Είναι μέλος του Ομίλου Φθιωτών Λογοτεχνών και Συγγραφέων.