Η κόρη, η μητέρα και η αόρατη κληρονομιά του γυναικείου ανταγωνισμού.

Γράφει η Σουζάνα Παπαφάγου , Κλινική – Αναπτυξιακή Ψυχολόγος, Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεύτρια.

Ο ανταγωνισμός ανάμεσα στα κορίτσια και αργότερα στις γυναίκες δεν μπορεί να κατανοηθεί μόνο κοινωνικά. Η αναπτυξιακή ψυχολογία, η εξελικτική θεωρία και η ψυχοδυναμική σκέψη δείχνουν ότι πίσω από αυτό το φαινόμενο βρίσκονται πολύ βαθιές διεργασίες που αφορούν την επιβίωση, την ταυτότητα, την προσκόλληση και κυρίως τη σχέση του κοριτσιού με τη μητέρα του.

Φυλογενετικά, δηλαδή εξελικτικά, τα ανθρώπινα θηλυκά οργανώθηκαν γύρω από τη συλλογικότητα και τη σχεσιακή επιβίωση. Για χιλιάδες χρόνια, η θέση μιας γυναίκας μέσα στην ομάδα είχε άμεση σχέση με την ασφάλεια, την προστασία, την πρόσβαση σε πόρους και αργότερα με την επιλογή συντρόφου και τη φροντίδα των παιδιών. Έτσι ο γυναικείος εγκέφαλος εξελίχθηκε με εξαιρετικά υψηλή ευαισθησία στα κοινωνικά σήματα: ποια ανήκει, ποια απορρίπτεται, ποια θαυμάζεται, ποια απειλεί τη θέση της άλλης.

Γι’ αυτό και η γυναικεία επιθετικότητα συχνά δεν εκφράζεται άμεσα ή σωματικά αλλά σχεσιακά:
μέσα από αποκλεισμό,
υπονόμευση,
απόσυρση αποδοχής,
σύγκριση,
ειρωνεία,
κοινωνική ντροπή.

Αυτές οι μορφές σχεσιακής επιθετικότητας εμφανίζονται ήδη από την προεφηβεία, ιδιαίτερα μεταξύ 9 και 12 ετών, όταν το παιδί αρχίζει να μετακινείται από την οικογένεια προς τη «φυλή» των συνομηλίκων. Εκεί ξεκινά μια τεράστια αναπτυξιακή αλλαγή:
το κορίτσι δεν ρωτά πια μόνο «ποια είμαι», αλλά «ποια είμαι στα μάτια των άλλων κοριτσιών;».

Ο εγκέφαλος της προεφηβείας γίνεται νευροβιολογικά εξαιρετικά ευαίσθητος στην κοινωνική αποδοχή. Η ενεργοποίηση του συστήματος ανταμοιβής από την αποδοχή της ομάδας είναι τόσο ισχυρή ώστε πολλές φορές υπερισχύει της λογικής κρίσης. Αυτό εξηγεί γιατί τα κορίτσια συχνά αντέχουν τοξικές φιλίες, φοβούνται τον αποκλεισμό ή αλλάζουν συμπεριφορά για να μη χάσουν τη θέση τους μέσα στην ομάδα.

Όμως η ιστορία δεν αρχίζει εκεί.
Αρχίζει πολύ νωρίτερα — στη σχέση με τη μητέρα.

Οντογενετικά, δηλαδή στην ανάπτυξη του ατόμου, το πρώτο γυναικείο πρόσωπο που συναντά ένα κορίτσι είναι η μητέρα του. Μέσα από αυτήν θα μάθει:
τι σημαίνει να είσαι γυναίκα,
τι σημαίνει σώμα,
τι σημαίνει επιθυμία,
τι σημαίνει αξία,
τι σημαίνει θηλυκότητα,
αν η γυναικεία παρουσία επιτρέπεται να καταλαμβάνει χώρο ή πρέπει να μικραίνει.

Η μητέρα λειτουργεί σαν ο πρώτος καθρέφτης του κοριτσιού.
Και το κορίτσι δεν βλέπει μόνο τον εαυτό του μέσα στη μητέρα· βλέπει και τη μητέρα μέσα στον εαυτό του.

Αν η μητέρα μπορεί να αντέξει την ανάπτυξη της κόρης της χωρίς να απειλείται, τότε το κορίτσι αρχίζει να νιώθει:
«Μπορώ να ανθίσω χωρίς να χάσω τη σχέση».
Αυτό είναι θεμελιώδες.

Αλλά πολλές φορές η σχέση μητέρας-κόρης είναι πολύ πιο σύνθετη.

Γιατί η κόρη ενεργοποιεί ασυνείδητα στη μητέρα:
– τη δική της παιδική ηλικία,
– τη σχέση με τη δική της μητέρα,
– τον χρόνο που περνά,
– τη νεότητα που χάνεται,
– τα ανεκπλήρωτα κομμάτια της,
– τις συγκρίσεις που έζησε και η ίδια ως κορίτσι.

Και τότε μπορεί να εμφανιστούν λεπτές μορφές ανταγωνισμού:
η μητέρα που υποτιμά την εμφάνιση της κόρης,
που δυσκολεύεται να χαρεί τη θηλυκότητά της,
που τη συγκρίνει,
που γίνεται υπερβολικά ελεγκτική,
που τη χρειάζεται «μικρή» για να μην αισθανθεί η ίδια εγκατάλειψη ή αντικατάσταση.

Από την άλλη, και η κόρη συχνά χρειάζεται ψυχικά να «ξεπεράσει» τη μητέρα για να διαφοροποιηθεί. Αυτό είναι φυσιολογικό αναπτυξιακά. Στην εφηβεία το κορίτσι αρχίζει να δοκιμάζει:
«Είμαι ίδια με εσένα ή διαφορετική;»
«Πρέπει να σου μοιάσω ή να σε απορρίψω για να υπάρξω;»

Γι’ αυτό η σχέση μητέρας-κόρης συχνά περιέχει ταυτόχρονα:
ταύτιση και απόρριψη,
θαυμασμό και θυμό,
εγγύτητα και ανταγωνισμό.

Η ψυχοδυναμική σκέψη θεωρεί πως πολλές γυναικείες συγκρούσεις αργότερα στη ζωή είναι επαναλήψεις αυτών των πρώιμων καθρεφτισμών. Αν μια γυναίκα δεν ένιωσε ποτέ ότι μπορούσε να υπάρξει με ασφάλεια δίπλα σε μια άλλη γυναίκα χωρίς σύγκριση, τότε η παρουσία μιας επιτυχημένης, όμορφης ή αγαπητής γυναίκας μπορεί να ξυπνά αρχαία αισθήματα απειλής.

Και έτσι ο ανταγωνισμός γίνεται πολλές φορές μια άμυνα απέναντι στον φόβο ότι:
«Δεν χωράμε και οι δύο».

Η ωρίμανση αρχίζει όταν μια γυναίκα μπορέσει να αντέξει ότι η άλλη γυναίκα μπορεί να λάμπει χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η ίδια σκοτεινιάζει.
Όταν η κόρη μπορέσει να διαφοροποιηθεί χωρίς να χρειάζεται να καταστρέψει τη μητέρα μέσα της.
Και όταν η μητέρα μπορέσει να δει την άνθηση της κόρης όχι ως απώλεια του εαυτού της, αλλά ως συνέχεια της ζωής πέρα από εκείνη.

Σουζάνα Παπαφάγου is free today. But if you enjoyed this post, you can tell Σουζάνα Παπαφάγου that their writing is valuable by pledging a future subscription. You won’t be charged unless they enable payments.

Εφόσον επιθυμείτε  κάνετε εγγραφή εδώ:

https://spsychotherapy.substack.com/account?original_app=&free_signup_confirmation=true