Η οικονομική ακμή της Ευρώπης στον Ύστερο Μεσαίωνα και τα αίτια των Ανακαλύψεων- Γράφει η ιστορικός, Λεύκη Σαραντινού.

50

Η υπερπόντια επέκταση της Ευρώπης, η οποία ξεκίνησε τον 11ο αιώνα με τις Σταυροφορίες, η αύξηση του πληθυσμού στην Ευρώπη την ίδια περίπου εποχή, κάποιες καινοτομίες στη γεωργία και τη βιοτεχνία, αλλά και η σταδιακή παρακμή της φεουδαρχίας, ήταν τα αίτια που οδήγησαν στην ανάπτυξη της οικονομίας, των πόλεων και του εμπορίου κατά τον Ύστερο Μεσαίωνα.Παρά τη δημογραφική κρίση που προκάλεσε η Μαύρη Πανώλη τον 14ο αιώνα, η τροχιά ανόδου στην οποία είχε μπει η Ευρώπη μετά το έτος 1000 δεν ήταν δυνατόν να διακοπεί και ο πληθυσμός συνέχισε να αυξάνει μετά από την υποχώρηση της πανδημίας.

Οι Σταυροφόροι καταλαμβάνουν την Ιερουσαλήμ

Το τέλος του Εκατονταετούς Πολέμου, 1 η ανάπτυξη της μεταλλουργίας και των πρώτων εθνών-κρατών και ο ανταγωνισμός μεταξύ τους, η επιθυμία για εξεύρεση ευγενών μετάλλων, η ενίσχυση της μοναρχίας, καθώς και η ανάκτηση της Ιβηρικής Χερσονήσου από τους μουσουλμάνους το 1492, έπαιξαν επίσης πολύ
σημαντικό ρόλο στην ευρωπαϊκή οικονομική άνοδο, αλλά και στην ενίσχυση της αυτοπεποίθησης των Ευρωπαίων.

Η πρόοδος στην επιστημονική γνώση και οι τεχνολογικές ανακαλύψεις στη ναυσιπλοΐα και τη χαρτογραφία, όπως η επικράτηση της χρήσης της πυξίδας, του αστρολάβου και των πορτολάνων, των περίφημων ναυτικών χαρτών, αναμφισβήτητα ευνόησαν τα ταξίδια σε πιο μακρινούς τόπους. Το ίδιο ισχύει φυσικά και για την καραβέλα, τον νέο τύπο πλοίου, ο οποίος εξασφάλιζε στα πλοία μεγαλύτερη χωρητικότητα, ταχύτητα, αλλά και ασφάλεια. Επίσης η εφεύρεση της τυπογραφίας από τον Ιωάννη
Γουτεμβέργιο και η ευκολότερη διάχυση της γνώσης που την ακολούθησε οπωσδήποτε συνέβαλε στην περαιτέρω διάδοση των επιστημονικών γνώσεων που απαιτούνταν προκειμένου να πραγματοποιηθούν νέα ερευνητικά ταξίδια. Χωρίς υπερβολή, μπορούμε να συμπεράνουμε με ασφάλεια ότι χωρίς την τυπογραφία δεν θα είχαν λάβει χώρα οι Μεγάλες Ανακαλύψεις, ούτε και θα είχε εδραιωθεί, φυσικά, ο προτεσταντισμός.

Crown Αστρολάβος

Έτσι, στο τέλος του Μεσαίωνα σχεδόν όλοι οι μορφωμένοι άνθρωποι ήταν πλέον πεπεισμένοι ότι η γη είναι σφαιρική. Επιπροσθέτως, η εκ νέου ανακάλυψη του έργου του Στράβωνα και του Πτολεμαίου, των δύο αρχαίων χαρτογράφων, έθεσε σε αμφισβήτηση τη βιβλική θέση ότι η γη συνίστατο στο μεγαλύτερο μέρος της από ξηρά και όχι από θάλασσα. Τώρα πλέον, οι πιο πολλοί πίστευαν ότι η γη φιλοξενούσε πολύ μεγαλύτερο όγκο νερού σε σχέση με ό,τι πίστευαν ως τότε, επομένως και οι εναλλακτικές θαλάσσιες οδοί δια μέσου των ωκεανών θα ήταν, αναγκαστικά, περισσότερες.

Μανουήλ Α΄ Κομνηνός

Οι αφηγήσεις του Μάρκο Πόλο και των άλλων μεσαιωνικών ταξιδευτών εξήπταν πάντοτε τη φαντασία και την περιέργεια των Ευρωπαίων για την ανακάλυψη νέων τόπων. Οι Ευρωπαίοι δεν είχαν πάψει να πιστεύουν μετά τον 12ο αιώνα στην ύπαρξη του αινιγματικού Ιωάννη του Πρεσβύτερου. Ο μυθικός αυτός
χριστιανός ηγεμόνας, ο οποίος θεωρούταν ότι ανήκε στο δόγμα του Νεστοριανισμού, υποτίθεται ότι θα βοηθούσε τους Ευρωπαίους στην ανάσχεση της ισλαμικής πλημμυρίδας. Αυτή η τελευταία απειλούσε έντονα την Ευρώπη ιδίως μετά από την άνοδο των Σελτζούκων και των Οθωμανών Τούρκων.

Το 1165 κυκλοφόρησε στην Ευρώπη μία επιστολή την οποία υποτίθεται ότι είχε απευθύνει ο ίδιος ο Ιωάννης ο Πρεσβύτερος στον βυζαντινό αυτοκράτορα Μανουήλ Α’ Κομνηνό με την οποία του υποσχόταν ότι θα βοηθήσει τους χριστιανούς στον αγώνα τους κατά του ισλάμ. Μέχρι σήμερα σώζονται πολυάριθμα
αντίγραφα της επιστολής αυτής, κάτι το οποίο δείχνει την απήχηση που είχε ο μύθος αυτός του Ιωάννη του Πρεσβύτερου στη Ευρώπη του Ύστερου Μεσαίωνα. Φαίνεται επίσης πως γύρω στα 1177 ο Πάπας Αλέξανδρος Γ’ είχε απευθύνει με τη σειρά του έκκληση συμμαχίας μέσω μιας παρόμοιας επιστολής στον μυθικό ηγεμόνα.

Ο Εκατονταετής Πόλεμος

1 Ο πόλεμος ανάμεσα στη Γαλλία και τη Μεγάλη Βρετανία σχετικά με την κυριαρχία της δεύτερης στα εδάφη και τον θρόνο της πρώτης. Κράτησε από το 1337 με διακοπές ως το 1453 και έληξε με νίκη των Γάλλων.

Το μυθικό αυτό βασίλειο οι Ευρωπαίοι το τοποθετούσαν άλλοτε στην Περσία, την Αρμενία και την Ινδία και άλλοτε στη Μογγολία, τα Ιμαλάια και την Αβησσυνία 2 στη Βόρειο Αφρική-ας σημειώσουμε πως την τελευταία την κυβερνούσε πράγματι ένας χριστιανός ηγεμόνας εκείνη την περίοδο-. Αποτελούσε, επομένως, ευσεβή πόθο για κάθε Ευρωπαίο ηγεμόνα του Ύστερου Μεσαίωνα η εξεύρεση του βασιλείου του μυθικού πανίσχυρου και πάμπλουτου Ιωάννη και η σύμπτυξη συμμαχίας μαζί του με στόχο την ανάσχεση του ισλάμ. Πάντως, πολλοί Ευρωπαίοι συνέχισαν να πιστεύουν στην ύπαρξη του Ιωάννη του Πρεσβύτερου ακόμη και μετά από την Ανακάλυψη του Νέου Κόσμου, ως και τις αρχές του 17ο αιώνα.

Το εμπόριο μπαχαρικών

Εκτός από τα παραπάνω επιστημονικά-και όχι μόνο- κίνητρα, υπήρχε φυσικά και ο ιεραποστολικός ζήλος των Ευρωπαίων προκειμένου να προσηλυτίσουν στον χριστιανισμό τους «βάρβαρους». Πρωτίστως, όμως, τα αίτια των Ανακαλύψεων ήταν, όπως είναι λογικό, οικονομικά και εμπορικά. Το μονοπώλιο των Βενετών και των Γενουατών στο εμπόριο των μπαχαρικών της ανατολής ήταν, αναντίρρητα, μία από τα βασικότερες αιτίες που έσπρωξαν τους Ισπανούς και τους Πορτογάλους στους
ωκεανούς. Το ίδιο και η δυσχέρεια που επέφερε στο εμπόριο του αποκαλούμενου «δρόμου του μεταξιού» η πτώση της Κωνσταντινούπολης στα χέρια των Οθωμανών Τούρκων το 1453.