Γκρίζοι – Καλλιόπη Ι. Κακλαμάνη – Εκδόσεις Ιωλκός – Ρωτά ο Άγγελος Τάσκος.
-Πείτε μας λίγα λόγια για εσάς.
Παρόλο που δεν αρέσκομαι να μιλώ για τον εαυτό μου, θα αναφέρω μερικά πράγματα που νομίζω ότι με χαρακτηρίζουν. Γεννήθηκα και μεγάλωσα – έως την ηλικία των δώδεκα ετών- στην Εγκλουβή, ένα ορεινό χωριό της Λευκάδας. Η επαφή μου με τη φύση, η λιτή ζωή των ανθρώπων και η έγνοια του ενός για τον άλλον υπήρξαν καθοριστικά για τη μετέπειτα ζωή μου. Είμαι μητέρα δύο υπέροχων κοριτσιών. Αγαπώ τις τέχνες, το διάβασμα, τους ανθρώπους και τα ζώα. Με γεμίζει η έρευνά μου για την αμφίδρομη σχέση κινηματογράφου και εκπαίδευσης.
-Σε ποιους αναγνώστες απευθύνεται η ποιητική σας συλλογή «Γκρίζοι» και τι σημαίνει ο τίτλος; Μήπως τελικά το μόνο χρώμα που γνωρίζουν οι άνθρωποι στις ζωές τους ή τους επιβάλλεται είναι το γκρίζο και γιατί;
Νομίζω πως η συλλογή απευθύνεται σε όλους τους ανθρώπους. Αυτό άλλωστε δεν κάνουμε όταν αποφασίζουμε να εκτεθούμε με την έκδοση κάποιου βιβλίου; Όσο για τον τίτλο, είναι ο τίτλος ενός από τα αγαπημένα μου ποιήματα. Ξέρετε, το γκρίζο είναι πολύ παρεξηγημένο χρώμα. Μπορεί να αντικατοπτρίζει την έλλειψη χρώματος ή τη μονοτονία στις συλλογικές μας ιδεοληψίες, μπορεί ωστόσο να αντιπροσωπεύει τη μέση οδό στη ζωή. Είναι αχρείαστο, κουραστικό και, ενίοτε, καταστροφικό να βρισκόμαστε συνεχώς στα άκρα καθώς αυτή η έλλειψη ευελιξίας μπορεί να μας κοστίσει. Πολύ εύγλωττα το δείχνει αυτό ο Henry King στην ταινία του Twelve o’clock High (1949), όταν βάζει τον πρωταγωνιστή του (Gregory Peck) που βλέπει τα πάντα άσπρα ή μαύρα να καταρρέει σε ένα γκρίζο φόντο.
-Η μεγαλύτερη επιρροή στη ζωή σας; Τι καθορίζει τις ζωές μας, οι επιλογές μας ή οι επιρροές;
Αυτό που πρωτίστως μας καθορίζει είναι, θεωρώ, η ενδεχομενικότητα της ύπαρξης. Όπως έλεγε ο Αλτουσέρ: «Το τέλος βρίσκεται στην αρχή». Ο τόπος και ο χρόνος που γεννιόμαστε, η οικονομική, κοινωνική και μορφωτική κατάσταση της οικογένειάς μας, το ευρύτερο περιβάλλον αλλά και η τυχαιότητα συνδράμουν στη δημιουργία ή μη των συνθηκών εκείνων που θα μας επιτρέψουν να διαμορφώσουμε τη ζωή μας. Βεβαίως έχουν σημασία οι επιρροές και επιλογές του ανθρώπου· ας μην ξεχνάμε όμως ότι μας επηρεάζει το οικογενειακό αρχικώς και, κατά δεύτερο λόγο, το σχολικό περιβάλλον στο οποίο βρισκόμαστε. Τα υπόλοιπα ακολουθούν. Καταλήγω λοιπόν στο γεγονός ότι οι μεγαλύτερες επιρροές στη δική μου ζωή υπήρξαν οι υπέροχοι γονείς μου και οι δάσκαλοί μου, ιδιαιτέρως ο αείμνηστος δάσκαλός μου Κώστας Βερύκιος που μου εμφύσησε την αγάπη για το διάβασμα και ο επίσης δάσκαλός μου, Στάθης Φίλιππας που – αφού βεβαιώθηκε πως αυτά που διάβαζε ήταν όντως δικά μου – με παρότρυνε με αγάπη και επιμονή να εκφράζομαι γραπτώς.
-Είμαστε «Ταξιδευτές» στις ζωές μας όπως περιγράφετε στο ομότιτλο ποίημα σας; Και εάν όχι γιατί;
Ναι, είμαστε ταξιδευτές. Αν εξαιρέσουμε το γεγονός πως ο Άνθρωπος – Ταξιδευτής είναι μια νόρμα στην ποίηση από την οποία κανείς μας δεν δείχνει να ξεφεύγει, είναι κάτι που πιστεύω με θέρμη. Ακόμα κι αν δεν έχουμε φύγει ποτέ από τον μικρόκοσμό μας, ταξιδεύουμε, με τα μέσα που μας έταξε ο βίος μας, ή που επιλέξαμε -αν είμαστε τυχεροί – οι ίδιοι στο ταξίδι της ζωής.
-Από τι εμπνέεστε για τη συγγραφή των ποιημάτων σας; Γεννιέται κάποιος ποιητής;
Εμπνέομαι από την ίδια τη ζωή. Τις λύπες, τις χαρές, τις αδικίες της, τον έρωτα, τη μητρότητα, τη φύση…Δεν ξέρω αν κάποιος γεννιέται ποιητής. Είναι σημαντική σίγουρα η προίκα της φύσης αλλά η καλλιέργεια και το διάβασμα νομίζω ότι παίζουν εξίσου σημαντικό- για να μην πω μεγαλύτερο – ρόλο.
-Το ποίημα « Ο ποιητής» περιγράφει τις ζωές μας από την εφηβεία και την επανάσταση που νιώθουμε σε εκείνη την ηλικία , έτοιμοι να αλλάξουμε τον κόσμο , έως την απαισιοδοξία της μεγάλης μας ηλικίας. Τελικά πως διαχειριζόμαστε εμείς οι άνθρωποι τις ματαιώσεις και τις ήττες της ενηλικίωσής μας;
Νομίζω ότι η συνειδητοποίηση της σκληρής πραγματικότητας του κόσμου που έρχεται με την ενηλικίωση ή ίσως με το πέρασμα στη μέση ηλικία είναι πολύ προσωπική υπόθεση και ο καθένας μας τη βιώνει διαφορετικά. Είναι εκπληκτικό που οι νέοι άνθρωποι θέλουν να αλλάξουν τον κόσμο – και μερικές φορές καταφέρνουν αξιοθαύμαστα πράγματα- και είναι εξίσου συγκινητικό κανείς να διατηρεί αυτό το επαναστατικό πνεύμα, συνδυασμένο με την εμπειρία και τη σοφία που φέρνουν τα χρόνια, μέχρι τα γεράματα. Κι εγώ έχω συναντήσει πολλούς τέτοιους γερο – εφήβους.
-Πως ήταν η παιδική σας ηλικία; Ποιο είναι το αγαπημένο σας βιβλίο;
Όπως προανέφερα, η παιδική μου ηλικία ήταν λιτή, γεμάτη αγάπη από τους γονείς μου και στενά δεμένη με τη φύση και τα ζώα. Το αγαπημένο βιβλίο των παιδικών μου χρόνων ήταν το «Μεγάλες Προσδοκίες» του Καρόλου Ντίκενς, δώρο του αείμνηστου δασκάλου μου Κώστα Βερύκιου. Όσο για σήμερα, είναι μακρύς ο κατάλογος των αγαπημένων βιβλίων, Θα πω απλά ότι έχω λατρέψει το «Η Μεγάλη Χίμαιρα» του Καραγάτση.
-Στο ποίημα σας «Ο μόνος τρόπος» με ταρακούνησαν οι στίχοι σας «Τι ο πόνος είναι ο μόνος τρόπος κανείς τον χρόνο να κερδίσει και να ανοίξει τις πόρτες της ψυχής»; Ο πόνος για εσάς είναι και αιτία δημιουργίας;
Πάντοτε. Ωστόσο θαρρώ πως ούτε σε αυτό πρωτοτυπώ. Την τέχνη, σε κάθε μορφή της, την εμπνέει ολοκληρωτικά ο πόνος.
-Τι είναι επιτυχία και τι αποτυχία για εσάς;
Δεν νομίζω πως έχω κάποια ευφάνταστη απάντηση στο ερώτημά σας. Ας πούμε επιτυχία είναι να είναι κανείς έντιμος με τον εαυτό του και να έχει προσπαθήσει για κάτι με φιλότιμο και ειλικρίνεια. Ακόμη κι αν δεν πάει καλά θα έχει αποκομίσει πολλά. Άρα θα ορίσω ως αποτυχία την έλλειψη ειλικρινούς προσπάθειας.
-Τι σας κάνει να θυμώνετε και τι να χαμογελάτε;
Θυμώνω με πολλά. Με την καταστροφή του περιβάλλοντος, τις γενοκτονίες που έχουν συντελεστεί ή συντελούνται, τους πολέμους, την πείνα και τη φτώχεια που επιβάλλεται στον κόσμο, την κακοποίηση των γυναικών, των παιδιών και των ζώων, την ασυδοσία και το ψέμα, την προσπάθεια επιβολής ενός απολιτικού, ημιμαθούς και εύκολα διαχειρίσιμου από τις εξουσίες προτύπου σύγχρονου ανθρώπου και ο κατάλογος δεν τελειώνει…Χαμογελώ με τις αγκαλιές των κοριτσιών μου, όταν περπατώ και βλέπω μικρά μπολ με φρέσκο νερό και τροφή για τα αδέσποτα, όταν βλέπω χαρούμενα μωρά και παιδιά ή ένα μπαλκόνι καταπράσινο στην πόλη.
-Αγαπημένες /αγαπημένοι ποιητές, λογοτέχνες, συγγραφείς που σας έχουν επηρεάσει;
Νομίζω ότι θα αδικήσω πολλούς καθώς θα αναφέρω ενδεικτικά κάποιους από τους συγγραφείς που αγαπώ, όπως οι κλασικοί Ρώσοι συγγραφείς, ο Μαρκές, ο Χεμινγουέι, οι Έλληνες συγγραφείς της γενιάς του 30 – με κάποιαν ιδιαίτερη αδυναμία στον Καραγάτση και αγαπημένοι ποιητές είναι ο Καβάφης, ο Καρυωτάκης, ο Ελύτης, ο Αναγνωστάκης, η Πολυδούρη, η Δημουλά, ο Ντύλαν Τόμας και πολλοί άλλοι.
-Από πότε θυμάστε τον εαυτό σας να γράφει και γιατί; Ποιο είναι το πρώτο ποίημα που θυμάστε;
Εννοείται ότι δεν θα σας πω το πρώτο ποίημα που έγραψα γιατί ήταν μάλλον παιδικά αστείο, ήταν πάντως σε ηλικία 9-10 ετών. Έκτοτε η ενασχόληση με την ποίηση υπήρξε αδιάκοπη, αν και πολλά από τα ποιήματά μου, τα έχω πετάξει κατά καιρούς για διάφορους λόγους.
-Τελικά το «αίμα επιστρέφει σε σένα από όλους τους δρόμους και με όλους τους τρόπους»; …όπως αναφέρετε στο ομότιτλο ποίημά σας «Αίμα»;
Ναι, και πληρώνουμε ή θα πληρώσουμε στο μέλλον όλοι το τίμημα της σιωπής . Το τίμημα της μη αντίστασης σε όσους χύνουν το αίμα άλλων ανθρώπων. Το τίμημα της ανοχής σε όσους «ματώνουν» τον πλανήτη που μας προστατεύει και μας θρέφει. Και επειδή όσα συμβαίνουν είναι πολύ κοντά μας κι ας πιστεύουμε πως δεν αγγίζουν εμάς, εν τέλει θα πληρώσουμε αυτή μας την αδιαφορία με το αίμα μας μεταφορικά ή/και κυριολεκτικά.
-Στο ποίημα σας «Το γιορτινό τραπέζι» θίγετε τις υποκρισίες και τους καθωσπρεπισμούς που ζούμε όλοι μας στις ζωές μας. Τελικά οι κοινωνίες σήμερα αυτές τις αξίες έχουν ως οδηγό και εάν ναι γιατί; Φοβόμαστε μήπως τις αλήθειες μας;
Δεν μπορούμε να αρνηθούμε πως οι κοινωνικές δομές που έχουν δημιουργηθεί είναι συχνά σαθρές, γεμάτες υποκρισία και έλλειψη πραγματικής αγάπης. Επιπρόσθετα, είναι αυτές οι ίδιες οι οποίες προσπαθούν να διατηρήσουν την καθεστηκυία κοινωνική ευταξία με κάθε τρόπο, εγκλωβίζοντας ψυχές και ζωές σε αδιέξοδες καταστάσεις. Οι λόγοι είναι πολλοί και δύσκολο να αναλυθούν στο πλαίσιο μιας τέτοιας κουβέντας, θα συμφωνήσω ωστόσο μαζί σας πως φοβόμαστε τις αλήθειες μας είτε γιατί δεν θέλουμε/μπορούμε να τις αντικρύσουμε, είτε γιατί οτιδήποτε έξω από τη συνήθεια και τη βολή μας φαντάζει βουνό.
-Τα βήματα ή ο προορισμός έχουν τελικά αξία στη ζωή και γιατί;
Και τα δύο. Είναι ωραίο να φτάνει κανείς σε ότι έχει ορίσει ως προορισμό, αρκεί το μονοπάτι που ακολουθεί να είναι «καθαρό»
-Ήττες ή απώλειες φοβόμαστε τελικά εμείς οι άνθρωποι;
Είναι φυσικό να φοβόμαστε τις απώλειες και τις ήττες. Δεν ξέρω τι είναι σημαντικότερο για τον καθένα, για μένα οι απώλειες είναι πάντοτε «βαριές». Να μην ξεχνάμε πάντως ότι ο φόβος είναι φυσικό ένστικτο και μεγάλος προστάτης μας καθώς «φυλάει τα έρμα», όπως έλεγαν οι γονείς μας.
-«Φυλάξου, παιδί μου» αναφέρετε σε κάποιους στίχους σας και μου θύμισε το τραγούδι που είχε τραγουδήσει και ο Παύλος Σιδηρόπουλος «Κάποτε θα έρθουν» ….από τι πρέπει να προστατευτεί και να φυλαχτεί ένα παιδί στις μέρες μας;
Πολύ καλά γνωρίζετε πως ο κατάλογος είναι πολύ μακρύς. Παλαιότερα οι περισσότεροι κίνδυνοι για ένα παιδί βρίσκονταν εκτός της οικογενειακής εστίας. Σήμερα βρίσκονται εντός και οι γονείς είναι επιφορτισμένοι με το καθήκον να τους αναγνωρίζουν και να προσπαθούν να τους εξουδετερώσουν, πράγμα καθόλου εύκολο. Στο ποίημά μου παροτρύνω τα παιδιά να μην δέχονται απερίσκεπτα ότι φαίνεται πως γυαλίζει και παρουσιάζεται ως «η μοναδική αλήθεια» ή «αναπόφευκτο», ή «σωστό» γιατί αυτό επιφέρει το μεγαλύτερο κακό. Να ψάχνουν, να αμφισβητούν, να διερωτώνται – ιδιαιτέρως για ότι φαίνεται τέλειο και καλογυαλισμένο- αυτό άλλωστε δεν είναι που διαχρονικά -και σωστά- κάνουν οι νεότερες γενιές;
-«Μεσάνυχτα στον κόσμο» ένα ποίημα που μιλά για τον πόνο, το θρήνο , την απώλεια της μάνας για το παιδί της. Αυτή η σιωπή , αυτός ο «σκασμός» που πρέπει να βγάλουμε όλοι ως κοινωνία γιατί είμαστε συνένοχοι είτε με την αδιαφορία μας, είτε με την ανοχή μας, είτε με την πράξη μας….θα οδηγήσει ποτέ σε έναν οικουμενικό «σασμό»….και ενσυναίσθηση από όλους μας…ώστε να σταματήσει όλη αυτή η εγκληματική πραγματικότητα που μας περιβάλλει;
Αν με ρωτούσατε είκοσι χρόνια πριν, θα σας απαντούσα ναι. Δεν εμφορούμαι πλέον από τέτοιες ιδέες. Πιστεύω πως ο δρόμος για να συμβεί αυτό το ουτοπικό που περιγράφετε είναι μακρύς και ιδιαζόντως δύσβατος. Χρειάζεται κόπο από τις επόμενες γενιές – η δική μου δυστυχώς δεν τον έκανε-, χρειάζεται εκ βάθρων αλλαγή στα πολιτικά και κοινωνικά συστήματα, χρειάζεται παιδεία, χρειάζεται να έχουν λυθεί τα βιοποριστικά προβλήματα των ανθρώπων, χρειάζεται καλλιέργεια.Οπότε δεν πιστεύω πως κάτι τέτοιο είναι εφικτό.
-Διαβάζοντας το ποίημα σας: «Λευκάτας»… μας χαρίζετε συγκλονιστικούς στίχους… «Όπου ο Άνθρωπος πονά πονάει κι ο Θεός, κι ο Θάνατος πονά. Κι ο Έρωτας. Εντός σου ο Άνθρωπος και ο Θεός εντός σου. Εντός σου ο Θάνατος και ο Έρωτας». Μπορεί ο Άνθρωπος να βρει εδώ τον παράδεισό του; Μπορεί σαν το Θεό να δώσει και να πάρει Αγάπη;
Σας ευχαριστώ για τα καλά σας λόγια για το ποίημα αυτό, το οποίο αγαπώ ιδιαιτέρως. Ναι, πιστεύω πως όλα υπάρχουν μέσα μας και η ζωή και ο έρωτας και ο θάνατος. Φυσικά εδώ είναι ο παράδεισός μας – αν γλυτώσει από την αχόρταγη φύση μας και δεν τον καταστρέψουμε ολοσχερώς. Ο άνθρωπος έχει στη φύση του την αγάπη. Είναι απολύτως ικανός για το υπέρτατο καλό και το υπέρτατο κακό. Δεν μπορώ να απαντήσω στο ερώτημα γιατί διαλέγει, τις περισσότερες φορές, το κακό. Ίσως, αν μπορούσαμε να απαντήσουμε με σαφήνεια ένα τέτοιο ερώτημα, να είχαμε απαντήσει στα οντολογικά ερωτήματα που έχουν θέσει οι φιλόσοφοι ανά τους αιώνες.
-Κι ο Θάνατος; Μπορεί τελικά να αποτελέσει μια πρόκληση για να ζούμε με ουσία ή μια αποτροπή που μας εγκλωβίζει στους φόβους μας; Καταπιάνεστε με την έννοια του Θανάτου στην ποιητική σας συλλογή ….τί είναι για εσάς Θάνατος;
Ο Θάνατος είναι μια ακόμη κοινοτυπία των ποιητών. Όλοι ασχολούμαστε μαζί του. Νομίζω ότι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί η σιγουριά του θανάτου για τον καθένα μας είναι διαφορετικός και εξαρτάται από την προσωπικότητα του καθενός. Το να ζούμε ουσιαστικά (και πάντα είναι υποκειμενικός ο τρόπος με τον οποίο φορτίζουμε την έννοια «ουσία») είναι επιλογή ζωής άσχετη με τον θάνατο. Για μένα, ο θάνατος είναι η φυσική κατάληξη της ζωής. Δεν με τρομάζει η ιδέα του θανάτου, καθόλου. Είναι το αναπόφευκτο τέλος που προφανώς κανείς δεν επιθυμεί να έρθει αλλά νομοτελειακά έρχεται, ιδανικά αργά. Αυτό που με τρομάζει είναι ο βίαιος θάνατος ως αποτέλεσμα εγκληματικής ενέργειας ή πολέμου.
-Κλείνοντας κάπου εδώ την συνέντευξή μας δεν θα μπορούσα να μην σας ρωτήσω για τον εύστοχο τρόπο που τσιγκλάτε τις δικές μας συνειδήσεις διαβάζοντας κανείς το ποίημα σας «Λευκό»… όπου γράφετε για «γυμνές ζητιάνες αλήθειες» και «πεθαμένες συνειδήσεις»… γιατί κάνουμε λοιπόν μνημόσυνο στις συνειδήσεις μας και γιατί αφήνουμε απροστάτευτες τις αλήθειες μας στην εποχή μας;
Πολύ σωστά λέτε «τις αλήθειες μας», καθώς η αλήθεια δεν είναι μια αντικειμενική έννοια. «Είν’ οι αλήθειες όσοι οι άνθρωποι στη γη» όπως, πολύ εύστοχα, γράφει ο Άλκης Αλκαίος στο μελοποιημένο από τον υπέροχο Θάνο Μικρούτσικο τραγούδι του: «Της θάλασσας τα μάγια» που τραγούδησε ο Μανώλης Μητσιάς. Πράγματι νομίζω πως προτιμάμε να μην βλέπουμε τις αλήθειες που μας είναι άβολες ή αυτές που επιτάσσουν προσπάθεια, πόνο και κόπο. Όσο για τις συνειδήσεις θαρρώ πως τις «πεθάναμε» όταν χάσαμε εκείνο τον εφηβικό ενθουσιασμό και επαναστατικότητα που αναφέρατε παραπάνω και βολευτήκαμε «με πέντε ρούχα παστρικά, κάνα ταξίδι που και που και λίγο έρωτα φτηνό» για να αναφερθώ σε κάποιο άλλο ποίημα της συλλογής μου. Και αυτή η συνθήκη είναι ταπεινωτική για την ίδια την ανθρώπινη υπόστασή μας.
-Εάν στο δισάκι σας μπορούσατε να χωρέσετε μονάχα τρεις αξίες , ποιες θα ήταν αυτές για εσάς;
Αν και μου είναι δύσκολο να απαντήσω, νομίζω πως από τις ηθικές αξίες θα διάλεγα την ακεραιότητα, από τις πνευματικές αξίες τη φιλομάθεια, και από τις ψυχικές αξίες την ενσυναίσθηση.
Η Καλλιόπη Ι. Κακλαμάνη, γεννήθηκε το 1966 στην Εγκλουβή, ένα ορεινό χωριό της Λευκάδας, όπου και έζησε έως την ηλικία των 12 ετών. Έχει διδάξει Αγγλικά για πολλά χρόνια. Έχει αναπτύξει ερευνητικό ενδιαφέρον για την αμφίδρομη σχέση κινηματογράφου και εκπαίδευσης. Η ποιητική συλλογή «Γκρίζοι», που κυκλοφόρησε το 2024 από τις Εκδόσεις Ιωλκός είναι η πρώτη της ποιητική συλλογή.
Οι απόψεις του εκάστοτε άρθρου, αντικατοπτρίζουν την προσωπική άποψη του συντάκτη. Προτείνουμε, ο εν δυνάμει αναγνώστης, αφενός να προβαίνει σε έλεγχο αγοράς, για την εύρεση της πιο συμφέρουσας τιμής, αφετέρου κατά την αγορά, να επισκέπτεται οποιοδήποτε βιβλιοπωλείο, ώστε να ελέγξει από μόνος του, κατά πόσο το συγκεκριμένο ανάγνωσμα, καλύπτει τις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα του.
