Ο άνθρωπος που έσκαψε ένα βουνό για την αγάπη

Ο άνθρωπος που έσκαψε ένα βουνό για την αγάπη

Γράφει η Δρ Γεωργία Κατσογριδάκη, Βαριατρική Διαιτολόγος – Διατροφολόγος.

Η συγκλονιστική ιστορία του Dashrath Manjhi και η υπαρξιακή σημασία της επιμονής όταν ο σκοπός ξεπερνά το «εγώ».

Υπάρχουν άνθρωποι που αφιερώνουν τη ζωή τους για να αποκτήσουν περισσότερα. Περισσότερα χρήματα, περισσότερη εξουσία, περισσότερη αναγνώριση. Και υπάρχουν άνθρωποι που αφιερώνουν τη ζωή τους για να αφαιρέσουν κάτι από τον κόσμο: ένα εμπόδιο, μια αδικία, έναν πόνο. Ο Dashrath Manjhi ανήκε στη δεύτερη κατηγορία. Δεν υπήρξε σπουδαίος επιστήμονας, πολιτικός ή φιλόσοφος. Ήταν ένας φτωχός εργάτης από την Ινδία, χωρίς ιδιαίτερη μόρφωση, χωρίς μηχανήματα και χωρίς οικονομική δύναμη. Κι όμως, κατάφερε κάτι που έμοιαζε αδύνατο: να ανοίξει ένα πέρασμα μέσα από ένα βουνό, χρησιμοποιώντας μόνο ένα σφυρί, μια σμίλη και την ακατάβλητη επιμονή του. Το σημαντικότερο, όμως, δεν είναι ότι νίκησε τον βράχο. Είναι ότι δεν προσπάθησε να τον νικήσει για τον εαυτό του.

Όταν η προσωπική απώλεια μετατρέπεται σε συλλογικό έργο

Στο χωριό Gehlaur, στην πολιτεία Μπιχάρ της Ινδίας, ένα βουνό χώριζε τους κατοίκους από βασικές υπηρεσίες, την αγορά και την ιατρική περίθαλψη. Η σύζυγος του Manjhi, Falguni Devi, τραυματίστηκε σοβαρά. Σύμφωνα με την ευρέως διαδεδομένη αφήγηση, η δύσκολη πρόσβαση σε ιατρική βοήθεια συνέβαλε τραγικά στον θάνατό της. Οι λεπτομέρειες του περιστατικού διαφέρουν μεταξύ των αφηγήσεων, όμως το ουσιαστικό γεγονός παραμένει: ο Manjhi αποφάσισε ότι κανένας άλλος άνθρωπος δεν έπρεπε να υποφέρει εξαιτίας της ίδιας γεωγραφικής απομόνωσης. Το 1960 ξεκίνησε να σκάβει το βουνό. Επί 22 ολόκληρα χρόνια, μέχρι το 1982, χτυπούσε καθημερινά την πέτρα. Οι συγχωριανοί του αρχικά τον αντιμετώπιζαν με δυσπιστία. Κάποιοι τον θεωρούσαν παράλογο. Πώς ήταν δυνατόν ένας άνθρωπος να τα βάλει με ένα βουνό; Κι όμως, το πέρασμα ολοκληρώθηκε. Είχε μήκος περίπου 110 μέτρα και μείωσε δραστικά την απόσταση που έπρεπε να διανύουν οι κάτοικοι για να φτάσουν στην άλλη πλευρά. Ο άνθρωπος που δεν μπόρεσε να σώσει τη γυναίκα του κατάφερε να διευκολύνει τη ζωή πολλών άλλων ανθρώπων. Και εδώ ακριβώς αρχίζει η φιλοσοφική διάσταση αυτής της ιστορίας. Η επιμονή δεν είναι πάντοτε αρετή. Εξαρτάται από αυτό που υπηρετεί. Ζούμε σε μια εποχή που εξυμνεί διαρκώς την επιμονή. Μας προτρέπουν να μη σταματάμε, να κυνηγάμε τους στόχους μας, να ξεπερνάμε τα όριά μας, να αποδεικνύουμε την αξία μας. Σπάνια, όμως, αναρωτιόμαστε: Για ποιον λόγο επιμένουμε; Η επιμονή από μόνη της δεν αποτελεί ηθική αρετή. Μπορεί να υπηρετεί τη ματαιοδοξία, την εκδίκηση, την εμμονή ή την ανάγκη επιβεβαίωσης. Ένας άνθρωπος μπορεί να αφιερώσει ολόκληρη τη ζωή του στην προσπάθεια να αποδείξει ότι είναι ανώτερος από τους άλλους και τελικά να καταλήξει αιχμάλωτος του ίδιου του εγωισμού του. Υπάρχει, όμως, και μια άλλη μορφή επιμονής. Εκείνη που δεν αναζητά το χειροκρότημα. Που δεν έχει ως κίνητρο την κοινωνική αναγνώριση. Που δεν μετρά την επιτυχία με βάση όσα αποκτά το άτομο, αλλά με βάση όσα προσφέρει. Ο Manjhi δεν μπορούσε να ξαναφέρει τη σύζυγό του στη ζωή. Δεν μπορούσε να αναιρέσει το παρελθόν. Μπορούσε, όμως, να παρέμβει στο μέλλον. Αυτό είναι ίσως το βαθύτερο νόημα της ιστορίας του: δεν μπορούμε πάντοτε να αλλάξουμε αυτό που μας συνέβη, μπορούμε όμως να αποφασίσουμε τι θα γεννηθεί μέσα από αυτό. Από τον εγωκεντρικό στόχο στον υπαρξιακό σκοπό Ο σύγχρονος άνθρωπος συχνά συγχέει τον στόχο με το νόημα. Θέλει να επιτύχει επαγγελματικά, να αποκτήσει υλικά αγαθά, να διακριθεί, να αναγνωριστεί. Όλα αυτά μπορούν να αποτελούν θεμιτές επιδιώξεις. Δεν απαντούν, όμως, αυτομάτως στο υπαρξιακό ερώτημα: Γιατί αξίζει να αφιερώσω τη ζωή μου σε αυτό που κάνω; Ο στόχος περιγράφει αυτό που θέλουμε να πετύχουμε. Το νόημα εξηγεί γιατί αξίζει να το πετύχουμε.

Ο Αυστριακός ψυχίατρος και στοχαστής Viktor Frankl υποστήριξε ότι η αναζήτηση νοήματος αποτελεί θεμελιώδη κινητήρια δύναμη της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο άνθρωπος μπορεί να ανακαλύψει νόημα μέσα από το έργο του, την αγάπη και τη στάση που επιλέγει απέναντι στον αναπόφευκτο πόνο.

Η ιστορία του Manjhi αποτελεί ένα σχεδόν υποδειγματικό παράδειγμα αυτής της υπαρξιακής θεώρησης. Ο πόνος δεν εξαφανίστηκε. Η απώλεια δεν ακυρώθηκε. Ο θάνατος δεν νικήθηκε. Αλλά η οδύνη μετασχηματίστηκε σε δημιουργική πράξη. Κάθε χτύπημα πάνω στην πέτρα ήταν μια πράξη που έδινε μορφή σε έναν σκοπό. Εκεί όπου υπήρχε η αδυναμία, δημιουργήθηκε δυνατότητα. Εκεί όπου υπήρχε απομόνωση, δημιουργήθηκε επικοινωνία. Ο βράχος έπαψε να είναι απλώς ένα φυσικό εμπόδιο. Έγινε το υλικό πάνω στο οποίο ένας άνθρωπος χάραξε το νόημα της ύπαρξής του.

Η αγάπη ως πράξη και όχι ως συναίσθημα

Στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία, η έννοια της αγάπης δεν εξαντλείται στη συναισθηματική προσκόλληση. Η αγάπη μπορεί να γίνει φροντίδα, ευθύνη, προσφορά. Μπορεί να υπερβεί την προσωπική σχέση και να αποκτήσει οικουμενικό χαρακτήρα. Αυτό ακριβώς συνέβη με τον Manjhi. Η αγάπη για έναν συγκεκριμένο άνθρωπο μετατράπηκε σε ενδιαφέρον για πολλούς άγνωστους ανθρώπους. Δεν επιδίωξε απλώς να διατηρήσει ζωντανή τη μνήμη της γυναίκας του. Δημιούργησε κάτι που θα συνέχιζε να υπάρχει πέρα από τη δική του ζωή. Αυτή είναι μια βαθύτερη μορφή υπέρβασης του εγώ: να μην περιορίζεται η ύπαρξή μας στα όρια της προσωπικής μας ευτυχίας. Θα μπορούσαμε εδώ να ανακαλέσουμε την αριστοτελική έννοια της ευδαιμονίας. Για τον Αριστοτέλη, η ολοκληρωμένη ανθρώπινη ζωή δεν ταυτίζεται απλώς με την ευχαρίστηση ή την απόκτηση αγαθών, αλλά με τη δραστηριότητα σύμφωνα με την αρετή. Ο άνθρωπος δεν πραγματώνει τις δυνατότητές του μόνο μέσα από όσα κατακτά, αλλά και μέσα από τον τρόπο με τον οποίο δρα στον κόσμο. Και τι θα μπορούσε να είναι πιο ουσιαστικό από μια πράξη που καθιστά τη ζωή των άλλων λιγότερο δύσκολη; Ο βράχος ως σύμβολο των εμποδίων της ανθρώπινης ύπαρξης Υπάρχει και μια άλλη, βαθύτερη ανάγνωση αυτής της ιστορίας. Ο καθένας μας συναντά στη ζωή του έναν βράχο. Μπορεί να είναι μια απώλεια, μια ασθένεια, μια αποτυχία, μια κοινωνική αδικία, μια απόρριψη ή μια συνθήκη που μοιάζει αμετάβλητη.

Ο Αλμπέρ Καμύ στον Μύθο του Σισύφου περιγράφει τον άνθρωπο που σπρώχνει αδιάκοπα έναν βράχο προς την κορυφή, γνωρίζοντας ότι εκείνος θα ξανακυλήσει.

Ο Σίσυφος αποτελεί σύμβολο της ανθρώπινης αναμέτρησης με το παράλογο, την επανάληψη και τα όρια της ύπαρξης. Ο Manjhi, όμως, μας προσφέρει έναν ενδιαφέροντα αντιπαραλληλισμό. Ο Σίσυφος σπρώχνει τον βράχο. Ο Manjhi τον σμιλεύει. Ο πρώτος αντιμετωπίζει μια αιώνια επανάληψη. Ο δεύτερος δημιουργεί ένα πέρασμα. Και οι δύο έρχονται αντιμέτωποι με την αντίσταση της ύλης. Αλλά στην ιστορία του Manjhi η προσπάθεια αποκτά μια πρόσθετη διάσταση: γίνεται κοινωνικά ωφέλιμη. Δεν αγωνίζεται απλώς για να αντέξει το παράλογο της ύπαρξης. Αγωνίζεται για να αλλάξει μια πραγματικότητα που προκαλεί πόνο. Ο Σίσυφος μας διδάσκει πώς να στεκόμαστε απέναντι στο βάρος της ζωής. Ο Manjhi μας δείχνει πώς μπορούμε να μετατρέψουμε αυτό το βάρος σε δρόμο για τους άλλους. Η διαφορά ανάμεσα στο να αφήσεις όνομα και στο να αφήσεις έργο Σήμερα πολλοί άνθρωποι επιδιώκουν να γίνουν γνωστοί. Θέλουν να αφήσουν το αποτύπωμά τους, να αναγνωριστούν, να αποκτήσουν κοινωνικό κύρος. Αλλά η αναγνωρισιμότητα δεν είναι ταυτόσημη με την προσφορά. Μπορεί κάποιος να γίνει διάσημος χωρίς να έχει βελτιώσει ουσιαστικά τη ζωή κανενός. Και μπορεί κάποιος άλλος να παραμείνει άγνωστος, ενώ το έργο του διευκολύνει καθημερινά εκατοντάδες ανθρώπους.

Η ιστορία του Manjhi μάς υποχρεώνει να επανεξετάσουμε τα κριτήρια με τα οποία μετράμε μια επιτυχημένη ζωή. Ίσως η σημαντικότερη ερώτηση να μην είναι: «Τι κατάφερα να αποκτήσω;» Αλλά: «Τι έγινε καλύτερο στον κόσμο επειδή υπήρξα;» Αυτό το ερώτημα αφορά κάθε άνθρωπο, ανεξάρτητα από το επάγγελμα ή την κοινωνική του θέση. Αφορά τον επιστήμονα που αφιερώνει χρόνια στην έρευνα για να μειώσει τον ανθρώπινο πόνο. Τον εκπαιδευτικό που βοηθά ένα παιδί να υπερβεί τους περιορισμούς του. Τον επαγγελματία υγείας που βλέπει πίσω από μια διάγνωση τον άνθρωπο. Τον γονέα που προσπαθεί να προσφέρει στα παιδιά του περισσότερες δυνατότητες από όσες είχε ο ίδιος. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η επιμονή αποκτά ένα ιδιαίτερο ηθικό βάρος επειδή συνδέεται με την ευθύνη απέναντι στον άλλον. Δεν χρειάζεται να υποφέρουμε για να αποκτήσει η ζωή μας νόημα Υπάρχει, ωστόσο, μια σημαντική διάκριση. Η ιστορία του Manjhi δεν πρέπει να μας οδηγήσει στη ρομαντικοποίηση του πόνου ή της αυτοθυσίας. Δεν χρειάζεται να χάσουμε κάποιον αγαπημένο μας, να εξαντληθούμε ή να θυσιάσουμε την προσωπική μας ευημερία για να προσφέρουμε κάτι σημαντικό. Ούτε η ατομική επιμονή μπορεί να αντικαθιστά την ευθύνη της οργανωμένης κοινωνίας να εξασφαλίζει δρόμους, περίθαλψη και ισότιμη πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας. Η αξία του Manjhi δεν βρίσκεται στο ότι υπέφερε επί 22 χρόνια. Βρίσκεται στο ότι επέλεξε να μη μετατρέψει την προσωπική του οδύνη σε αδιαφορία για τον υπόλοιπο κόσμο. Και αυτό αποτελεί μια σπουδαία υπαρξιακή επιλογή. Γιατί ο πόνος μπορεί να μας κλείσει στον εαυτό μας, αλλά μπορεί και να μας κάνει περισσότερο ευαίσθητους απέναντι στον πόνο των άλλων. Η δεύτερη δυνατότητα δεν είναι αυτονόητη. Είναι αποτέλεσμα συνειδητής στάσης ζωής. Τελικά, ποιο είναι το δικό μας βουνό; Ο Dashrath Manjhi πέθανε το 2007. Το πέρασμα που δημιούργησε παρέμεινε ως μαρτυρία της επιμονής του και της προσφοράς του στην κοινότητα. Δεν γνωρίζουμε πόσες φορές απογοητεύτηκε. Πόσες φορές σκέφτηκε να εγκαταλείψει. Πόσες στιγμές ένιωσε ότι ο βράχος ήταν ισχυρότερος από τον ίδιο. Γνωρίζουμε, όμως, ότι συνέχισε. Και ίσως το σημαντικότερο δίδαγμα της ιστορίας του να μην είναι πως ένας άνθρωπος μπορεί να καταφέρει τα πάντα, αρκεί να επιμένει. Αυτή θα ήταν μια απλουστευτική και συχνά άδικη ερμηνεία της ανθρώπινης προσπάθειας. Το ουσιαστικότερο δίδαγμα είναι ότι η επιμονή αποκτά το υψηλότερο νόημά της όταν ο σκοπός δεν τελειώνει στον εαυτό μας. Όταν η προσωπική μας φιλοδοξία συναντά μια πραγματική ανθρώπινη ανάγκη. Όταν η αγάπη δεν περιορίζεται σε όσα αισθανόμαστε, αλλά εκφράζεται μέσα από όσα δημιουργούμε. Όταν η ζωή μας δεν είναι μόνο μια προσπάθεια προσωπικής επιβίωσης, αλλά και μια δυνατότητα να διευκολύνουμε την ύπαρξη των άλλων. Ο Manjhi ξεκίνησε θέλοντας να ανοίξει ένα πέρασμα μέσα από την πέτρα. Τελικά άνοιξε κάτι πολύ μεγαλύτερο: έναν δρόμο ανάμεσα στην προσωπική οδύνη και τη συλλογική ωφέλεια. Και ίσως αυτή να είναι μια από τις ωραιότερες απαντήσεις στο ερώτημα του ανθρώπινου νοήματος. Δεν έχει σημασία μόνο ποια βουνά καταφέραμε να ξεπεράσουμε στη ζωή μας. Σημασία έχει και πόσοι άνθρωποι θα μπορέσουν να περάσουν ευκολότερα από εκεί, επειδή εμείς κάποτε αποφασίσαμε να ανοίξουμε έναν δρόμο.

Η Γεωργία Κατσογριδάκη είναι αριστούχα απόφοιτος του τμήματος Διατροφής & Διαιτολογίας και Φυσικοπαθητικός, με πολυετή πείρα στο χώρο της διατροφής.

Είναι κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στη Βιοτεχνολογία από το τμήμα Βιοχημείας με ερευνητική εργασία σχετικά με τα επίπεδα λεπτίνης σε παχύσαρκους & λιπόσαρκους, και διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας με θέμα διπλωματικής διατριβής «Επίδραση της λαπαροσκοπικής επίμήκους γαστρεκτομής, στο διατροφικό προφίλ και στη θρέψη του ασθενούς».

Στα πλαίσια της διδακτορικής διατριβής, παρακολουθεί πάνω από 700 ασθενείς που έχουν υποβληθεί σε χειρουργείο παχυσαρκίας, από το 2011 έως σήμερα.

Με την ιδιότητα της Βαριατρικής Διατροφολόγου είναι μέλος της Ελληνικής Χειρουργικής Εταιρείας Παχυσαρκίας και της Παγκόσμιας Ομοσπονδίας Χειρουργικής της Παχυσαρκίας (International Federation for the Surgery of Obesity and Metabolic Disorders – IFSO που είναι επιστημονικός οργανισμός που συγκεντρώνει χειρουργούς και συναφείς ειδικότητες, όπως νοσηλευτές, διαιτολόγους, διατροφολόγους, ψυχολόγους, παθολόγους, ενδοκρινολόγους, αναισθησιολόγους, γαστρεντερολόγους κ.α. που εμπλέκονται στη θεραπεία των νοσογόνα παχύσαρκων ασθενών.

• Από το Μάρτιο του 2020 έως το Δεκέμβριο του 2020 υπήρξε υπεύθυνη διατροφής του τμήματος χειρουργικής νοσογόνου παχυσαρκίας & μεταβολικών διαταραχών του Ιατρικού Διαβαλκανικού Κέντρου Θεσσαλονίκης.
• Εν εξελίξει βρίσκονται οι σπουδές της για το δεύτερο μεταπτυχιακό τίτλο ειδίκευσης στη “Διαχείριση της γήρανσης & χρονίων νοσημάτων” από το Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο.
• Εχει εκπαιδευτεί στην “ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΕΣ ΕΠΕΜΒΑΣΕΙΣ”, πιστοποιημένο πρόγραμμα, που υλοποιείται από το ΚΕΔΙΒΙΜ του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.
• Εργάζεται ως ιδιώτης διαιτολόγος ενώ έχει διατελέσει και εκπαιδευτικός στα ΤΕΙ Λάρισας.  Από το 2015 έως σήμερα διδάσκει στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών της Ιατρικής Σχολής του Παν/μιου Θεσσαλίας με τίτλο «Κλινική Διατροφή».
• Έχει συνεργαστεί με το Μητροπολιτικό κολλέγιο και το Queen Margaret University που εδράζεται στο Εδιμβούργο, ως Λέκτορας & ως Program Leader του τμήματος Διατροφής & Διαιτολογίας
• Από το 2018 έως σήμερα, είναι καθηγήτρια εναλλακτικής – συμπληρωματικής ιατρικής.   Οι συμπληρωματικές και εναλλακτικές θεραπείες αποτελούν μια μεγάλη κατηγορία μεθόδων που επικεντρώνονται στην ολιστική προσέγγιση της υγείας, επενδύοντας όχι μόνο στο σώμα αλλά και στο πνεύμα και το πνεύμα του ατόμου.
• Η εμπειρία της περιλαμβάνει και τη διαχείριση κλινικών περιπτώσεων, δεδομένου ότι έχει διατελέσει συνεργάτιδα της Μονάδας Τεχνητού Νεφρού, ενώ από το 2010 είναι επιστημονική συνεργάτιδα της χειρουργικής κλινικής του πανεπιστημιακού νοσοκομείου Λάρισας και του Ιασώ Θεσσαλίας.
• Διετέλεσε επίσης συνεργάτης του Κτηνιατρικού Εργαστηρίου Λαμίας την περίοδο 2011-2012
• Ασχολείται με τη διατροφογενετική, δηλαδή την μελέτη των γονιδίων για την κατάρτιση εξατομικευμένου προγράμματος διατροφής και είναι συνεργάτιδα της Astrea Health και του ιατρού ενδοκρινολόγου – γενετιστή, Κωσταντίνου Στρατάκη.   Για την επεξεργασία των αποτελεσμάτων συνεργαζεται με εξειδικευμένα εργαστήρια στην Ελλάδα αλλά και διεθνώς.
• Οι σπουδές της περιλαμβάνουν επίσης κατάρτιση στην ομοιοπαθητική, δεδομένου ότι έχει παρακολουθήσει το πρόγραμμα σπουδών της Εθνικής Εταιρείας Ομοιοπαθητικής Ιατρικής Συνεργασίας.  Εν εξελίξει δε βρίσκονται οι μεταπτυχιακές της σπουδές στην ομοιοπαθητική, στο Hahnemann College of Homeopathy στη Μεγάλη Βρετανία.
• Επίσης έχει εκπαιδευτεί στην αρχαία Ελληνική Ιατρική & στον ελληνικό βελονισμό & ηλεκτροβελονισμό , στην ιριδολογία, στη φυτοθεραπεία & στα ανθοιάματα Bach, στην κινεζική διατροφή και στην κινεζική βοτανοθεραπεία.
• Με την ιδιότητα της Φυσικοπαθητικού (naturopath) βλέπει τον άνθρωπο σαν μια ολιστική ενότητα σώματος, διάνοιας και πνεύματος.
• Η Φυσικοπαθητική είναι επιστήμη πανεπιστημιακού επιπέδου και έχει σαν αντικείμενο την εναλλακτική αγωγή υγείας, δεν κάνει διαγνώσεις ασθενειών ούτε δίνει φάρμακα, χρησιμοποιεί μεθόδους εναλλακτικής φυσικής και αφαρμάκου προσέγγισης της υγείας. Όπως ειπε και ο Ιπποκράτης, ο άρρωστος αποτελεί ενιαία ψυχοσωματική οντότητα και η αρρώστια διέπεται από φυσικούς νόμους. Κατά τον Ιπποκράτη ο ιατρός υποβοηθεί την θεραπευτική δύναμη της φύσης και έτσι ο ασθενής αντιμετωπίζεται με μια εντελώς διαφορετική οπτική.
• Ο Φυσικοπαθητικός (naturopath) χρησιμοποιεί ένα εύρος εναλλακτικών – συμπληρωματικών μεθόδων.  Μπορεί συχνά με επιτυχία να εντοπίσει μια προδιάθεση του σώματος πριν την εμφάνιση οξείας ασθένειας και να προσφέρει την κατάλληλη αγωγή καθώς και αλλαγή στις ζωτικής σημασίας συνήθειες του ατόμου.
• Έχει συνεργαστεί με δύο κέντρα εστίασης για την κατάρτιση διαιτητικών μενού.
• Έχει ολοκληρώσει σπουδές στο Διατμηματικό πρόγραμμα δια βίου μάθησης του Αριστοτελειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης με τίτλο «Παρασκευή Καλλυντικών Σκευασμάτων & Σαπώνων» με στόχο την δημιουργία δικής της σειράς περιποίησης με θεραπευτικές ιδιότητες.
• Είναι κριτης σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά υψηλού κύρους με παρουσία στο pubmed, σε αντικείμενα σχετικά με την επιδραση της διατροφής σε διάφορα ζητήματα υγείας
• Είναι ραδιοφωνική παραγωγός από τον Απρίλιο του 2024 και παρουσιάζει την εκπομπή “Στην Υγειά σας”, στον Κρήτη FM 87,5, κάθε Τρίτη 18.00-19,00

https://www.youtube.com/@katsogridi

• Έχει συμμετάσχει στο βιβλίο του Γ. Λεκάκη “Ιπποκράτης, ο πατέρας της Ιατρικής” με τη συγγραφή του κεφαλαίου: “Ιπποκράτης: Η διαχρονική επιρροή των ιδεών του στην σύγχρονη ιατρική ακριβείας, δια μέσου της διατροφής”, μαζί με άλλους συγγραφείς, Σ. Χριστοδουλάρης, Ν. Παπανδρέου, Α. Αντωνάκος, εκδ. Τάλως