Ο Μάνος Χατζηδάκις και οι μουσικές του
«Άσπρο περιστέρι μεσ’ τη συννεφιά, μου ‘δωσες το χέρι να ‘χω συντροφιά. Άσπρο περιστέρι, μαύρο μου φτερό, κάθε καλοκαίρι θα σε καρτερώ»(Ν. Γκάτσος-Μ. Χατζιδάκις)
Παρόντες και παρούσες, φοράμε … «το χαμόγελο της Τζοκόντα», την «εποχή της … Μελισσάνθης». Και ποιος ξέρει, μπορεί «για μια μικρή λευκή αχιβάδα», ο «Μεγάλος Ερωτικός» να προ(σ)καλέσει σπαράγματα αισθήσεων και παραισθήσεων, κάπου ανάμεσα στα όρια ζωής και θανάτου… και πάντα με σημαιοφόρο τον Έρωτα. Γιατί, χωρίς την κινητήρια δύναμη του σύμπαντος, πού… βαδίζομεν;
Περί Μάνου Χατζιδάκι ο λόγος, η μουσική, η σύνθεση και η συνοδοιπορία τους. Περί ενός εκ των κορυφαίων Ελλήνων συνθετών, ποιητής ο ίδιος, αλλά και τραγουδοποιός και μαέστρος και πιανίστας. Τα δύο άκρα της Ελλάδας, Θράκη και Κρήτη, Ξάνθη και Ρέθυμνο, αλλά και γονιδιακές σφραγίδες της πάλαι ποτέ Ανατ. Θράκης, της Αδριανούπολης, συνενώνονται ως προς την καταγωγή και γεννούν ως μίξη και σμίξη κάποιον που με σαφή δεξιοτεχνία καταφέρνει και τα 24 γράμματα του αλφαβήτου να ανεβοκατεβαίνουν με χαριτωμένη άνεση και μαεστρία τα σκαλιά του πενταγράμμου, προκαλώντας γλυκιά ταραχή, μπολιάζοντας τα μύχια της ψυχής. Έχει, ως αποδεικνύεται, και η Ευτέρπη τις αδυναμίες της και πώς να της χαλάσεις χατίρι, σαν περπατά ανέμελη στις δασώδεις κορφές του Ελικώνα…
Η πορεία του σπουδαίου Μ. Χατζιδάκι σαν ταινία… έχει την περιπέτειά της, τις ανατροπές της, την έκπληξη του απρόσμενου, τη μεγάλη επιτυχία και την αναγνώριση, αλλά και τις στιγμές της μοναξιάς που΄ χουν μια γεύση τρικυμίας στα χείλη του δημιουργού, την απόλυτη καταξίωση, αλλά και την όχι πάντα καλοπροαίρετη κριτική. Απόψε, θα προβάλουμε μερικές μόνο σκηνές ζωής, μέσα από το λόγο και κυρίως την τέχνη της μουσικής που ο ίδιος υπηρέτησε με αφειδώλευτο πάθος, από τη στιγμή που ένιωσε τους πρώτους χτύπους της καρδιάς, μέχρι και τη στιγμή που ένιωσε να χάνουν τον ρυθμό και την έντασή τους και να γίνονται αστροφεγγιές…
Ο Μ. Χατζιδάκις θεωρείται ο πρώτος που συνέδεσε μεταπολεμικά, με το θεωρητικό και συνθετικό έργο του, τη λόγια μουσική με τη λαϊκή μουσική παράδοση. Πολλά από τα εκατοντάδες έργα του αναγνωρίζονται σήμερα ως κλασικά, ενώ η μουσική του ενδύει πάνω από 90 ταινίες και επενδύει σε ένα έντονο άγγιγμα ψυχής. Όταν η Μνημοσύνη δίνει το σύνθημα, ποιος μπορεί να παρακούσει, αδιαφορώντας για το φως που φέρει μέσα της «η μικρή λευκή αχιβάδα» της ψυχής;
Αρχικά γράφει μουσική για το θέατρο Κάρολος Κουν. Μέσα στα πέτρινα χρόνια της κατοχής, η ζωή τρυπώνει ακόμα και ανάμεσα από χαραμάδες θανάτου. Και το ταλέντο επίσης. Και είναι μόλις 19 ετών. Κι όμως γίνονται και θάματα, σαν τα άγουρα χρόνια της νιότης συναντούν τα πέτρινα χρόνια της εποχής.
Η εποχή που ανδρώνεται ο δημιουργός είναι αναμφίβολα μια ταραγμένη εποχή ακροβασίας και αμφίρροπων τάσεων. Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, κατοχή, πείνα και εξαθλίωση, εμφύλιος πόλεμος, κοινωνικοπολιτικές ταραχές εντός και εκτός των τειχών. Λίγα χρόνια επιφανειακής ηρεμίας και μετά… δικτατορία και φόβος και θάνατος. Συνάμα είναι και η εποχή της μεταπολεμικής Ελλάδας, της κοινωνικής και αστικής ανασυγκρότησης, της προσπάθειας για εξασφάλιση και διασφάλιση μιας κανονικότητας στα μέτρα του ανθρώπου, αλλά και της πολιτικοποίησης της τέχνης. Ο ρους της ιστορίας δεν σταματά. Οι μέλισσες πάντα έρχονται, αναζητώντας άνθη του καλού. Γιατί όσο ταραγμένες είναι οι εποχές, τόσο το πνεύμα του ανθρώπου παραμένει πεισματικά ανένταχτο, αναζητώντας ορίζοντες φωτός. Όσο μακρύ κι αν είναι το τούνελ, πάντα το φως θα διακρίνεται στο βάθος του και θα δείχνει το δρόμο της διαφυγής… ακολουθώντας ένα φεγγαράκι χάρτινο κι ένα άσπρο περιστέρι…
Και τι δημιουργική και καρποφόρα αντίθεση: η εποχή του Μ. Χατζιδάκι είναι και εποχή μεγάλων δημιουργών, κορυφαίων δημιουργιών, εποχή του υπέρλογου και του παράλογου. Νίκος Γκάτσος, Γιώργος Σεφέρης, Οδυσσέας Ελύτης, Άγγελος Σικελιανός και ο ζωγράφος Γιάννης Τσαρούχης συνοδοιπορούν με τον συνθέτη. Και ο Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα ζει και καθοδηγεί. Και ο Τενεσί Ουίλιαμς αποδεικνύει πόσο εύθραυστα γυάλινος είναι τούτος ο κόσμος ο μικρός, μέχρι να γίνει μέγας. Με έναν υπερρεαλισμό σε όλα. Από τις τέχνες μέχρι τις τεχνικές των συμπεριφορών.
Μάνος Χατζιδάκις: εν αρχή ην ο λόγος, αλλά και η εικόνα κάτι από την αρχή, ως του παντός το ήμισυ. Χάρτινο το φεγγαράκι. Ψεύτικη η ακρογιαλιά. Πώς θα γίνει, πώς θα γίνει να γενούν αληθινά;
«Να μη συνηθίσουμε στην ασχήμια. Να μην της μοιάσουμε. Να μη γίνουμε σαν αυτή», αναφέρει ο δημιουργός σε μια από τις πολλές συνεντεύξεις του. Αλλιώς μια ζωή θα περιμένουμε … τους βαρβάρους, μήπως και δώσουνε αυτοί μια κάποια λύση…
Απόψε όλοι εμείς, ακούμε, υπακούμε κι επιμένουμε. Επιμένουμε στην ομορφιά της υψηλής αισθητικής που΄φέρει εγχάρακτο το αποτύπωμα της δωριστί αρμονίας. Την ομορφιά που θεραπεύει ο συνθέτης του Μεγάλου Ερωτικού, των μεγάλων έργων, των σπουδαίων λόγων και των υψηλών λογισμών. Αλλά και των ονείρων, εκείνων που αγγίζουν τις χορδές της ψυχής και κάνουν τον άνθρωπο σπουδαίο συν-θέτη συμπεριφοράς.
Ο Μ. Χατζιδάκις είναι ο συνθέτης, αλλά και ο ποιητής, με πιο γνωστή την ποιητική του συλλογή «Μυθολογία» (1966), μελοποιημένη από τον Νότη Μαυρουδή. Ο δημιουργός με την μουσική του ευαισθησία, κατορθώνει να μετουσιώνει τα μνημειώδη εφήμερα στιγμιότυπα της ζωής μας, σε ερωτική ονειροφαντασία. Η διάθεση σαφώς ερωτική, ο λυρισμός αναμφιβόλως διάχυτος και οι υπαρξιακές αναζητήσεις βεβαίως αποτυπωμένες με την ελευθερία της έκφρασης που τον διακρίνει. Ένας ποιητικός λόγος που ιερουργεί την ποιητική του κοινωνία.
Είναι στιγμές/ Πού όλα τα χελιδόνια/ Καρτεράν τον ώμο σου/ Να ξεχωρίσει μεσ’ απ’ τον ήλιο.
Και οι ανατροπές συνεχίζονται, όταν μιλάμε για τον πολύπλευρο δημιουργό, Μ. Χατζιδάκι. Έχουμε και αναφέρουμε: Απόστολος Χατζηχρήστος, Γιάννης Παπαϊωάννου, Άκης Πάνου, Βασίλης Τσιτσάνης, Γρηγόρης Μπιθικώτσης, Χρήστος Νικολόπουλος…. Μα… τι σχέση έχουν τούτοι οι λαϊκότροποι τεχνίτες, με ρεμπέτικες ροπές, δημιουργοί, με τον κλασσικής μουσικής παιδείας Μάνο Χατζιδάκι; Κι όμως…
Το 1948 ο Χατζιδάκις δίνει μια ιστορική διάλεξη για το ρεμπέτικο τραγούδι που ξεσηκώνει θύελλα αντιδράσεων στη συντηρητική ελληνική κοινωνία. Το ρεμπέτικο τραγούδι εκφράζει τα λαϊκά στρώματα, αλλά εκτιμάται ως απαγορευμένο και παράνομο. Η ενέργειά του όμως δίνει προοπτική στην ελληνική μουσική. Την μπολιάζει με ένα αυθορμητισμό και μια καθαρότητα, όπως αυθόρμητος και καθαρός είναι και ο Μάνος Χατζιδάκις με την ποιότητα που έχει ως άνθρωπος και καλλιτέχνης, Κι έτσι ο σπουδαίος δημιουργός διακρίνει με τα μάτια της ψυχής και το ταλέντο του το πάντα ανοιχτό και άγρυπνο, το αληθινό και το γνήσιο λαϊκό τραγούδι
«Ήθελα να δείξω στο ελληνικό κοινό μια αστείρευτη δροσερή πηγή», δηλώνει ευθαρσώς και κατηγορηματικώς. Κι εμείς επικροτούμε και προσυπογράφουμε, μαέστρο μας…
Η δεκαετία του 1950 αποδεικνύεται γόνιμη για τον δημιουργό. Τι θέλει ο άνθρωπος για να΄ ναι ευτυχισμένος; Λίγες νότες από μια λατέρνα μέσα στη φτώχεια του, για να πάρει δύναμη το φιλότιμό του, μέχρι να ξαναδεί στον ουρανό μία… «στέλλα», συγγνώμη, αυτό είναι λατινικό, ένα αστέρι να λάμπει.
Κι όχι μόνο ένα αστέρι, αλλά κι ένα φεγγάρι που εξακολουθεί να σκορπά αφειδώλευτα τη λάμψη του. Κι ας πέρασαν τόσα χρόνια, από το 1958 που το άλμπουμ «Το φεγγαράκι» κυκλοφόρησε. Κι ας είναι χάρτινο. Όταν ένας ποιητής κι ένας συνθέτης επιλέγουν τη συνοδοιπορία, προκαλούνται εκρήξεις φωτός. Μακριά από συμπλέγματα. Χωρίς όρους. Χωρίς ενοχλητικούς αστερίσκους. Και μια στέρεα φιλία γεννιέται, με υλικά πυράντοχα: Ν. Γκάτσος και Μ. Χατζιδάκις.
«Το τραγούδι βασίζεται στη λέξη, όχι τη φθαρμένη αλλά την ανανεωμένη με την αρχική της δύναμη. Καταλαβαίνετε βέβαια πως, δεν θα επιτύγχανα ένα αξιόλογο αποτέλεσμα στο τραγούδι μου, αν δεν είχα την τύχη από νέος να διδαχθώ και να συνεργαστώ με αληθινούς ποιητές τον Ελύτη, τον Γκάτσο, τον Σεφέρη κι όχι με διεκδικητές του τίτλου του ποιητή. Ο Γκάτσος είναι μεγάλος δάσκαλος κι αληθινός ποιητής», θα αναφέρει εμφαντικά ο Μάνος Χατζιδάκις για τον μεγάλο δημιουργό και φίλο του Νίκο Γκάτσο
Δεκαετία ΄60, συνθέτει 12 ορχιστρικά κομμάτια. Επιρροές από την αμερικανική μουσική. Πόσο εντυπωσιακό, αν και ακόμα ανεξιχνίαστο, είναι το χαμόγελο της Τζοκόντα; Και αυτές οι… «αντανακλάσεις» της δημιουργίας πόσο εκτυφλωτικό φως σκορπούν.
1960, του απονέμεται το Όσκαρ Καλύτερου Πρωτότυπου Τραγουδιού για το τραγούδι “Τα Παιδιά του Πειραιά“. Η πρώτη ερμηνεία του εκτελείται από την Πόλυ Πάνου και αργότερα γίνεται ευρύτερα γνωστό με την ερμηνεία της Μελίνας Μερκούρη. Ο προικισμένος συνθέτης (με το χεράκι, συγγνώμη, με την υψηλή μουσική νοημοσύνη του Γιώργου Ζαμπέτα, οφείλουμε να το μνημονεύσουμε αυτό) με αστείρευτο ταλέντο, μοναδική δεξιοτεχνία και μια ψυχή αφέντρα και πλανεύτρα καταφέρνει να ταιριάξει την υψηλή μουσική του παιδεία στη λογική της ταινίας, με αποτέλεσμα το μπουζούκι, αυτό το μικρό έγχορδο όργανο που θα μπορούσε κάλλιστα να μεθύσει άνευ άκρατου οίνου τον Διόνυσο, γίνεται περίφημο σε όλη την υφήλιο.
Η ταινία “Ποτέ την Κυριακή¨. Σκηνοθέτης ο Ζυλ Ντασέν. Κι όλοι εμείς προσφέρουμε με συν-κίνηση το όσκαρ των συναισθημάτων μας στη σημερινή μας εκδήλωση «πάντα και καθημερινά». Γινόμαστε όμως και σκηνοθέτες αυτών. Το σενάριο μάλλον… ελεύθερο. Και χειροκροτούμε την απόδοση καρδιάς. Και αναλαμβάνουμε ευθύνη υψηλή. Έχουμε κληρονομήσει ανεκτίμητης αξίας πνευματική περιουσία και προσοχή στις επενδυτικές κινήσεις…
Δεκαετία 1970: εποχή των αντιδράσεων, των εξεγέρσεων, των αμφισβητήσεων. Τάσεις επαναστατικές, ροπές αντιδραστικές. Ο Έρωτας για ζωή και δημιουργία, για ελευθερία και αυτοδιάθεση καλά οπλίζει φαρέτρες. Εμπνέει και καθοδηγεί. Ο Μεγάλος Ερωτικός αγγίζει την αθανασία. Μοναδικό χαλινάρι ένα άστρο, ένα άστρο…
Διάστημα 1975-1982: είναι η «υπαλληλική περίοδος» της ζωής του, όπως ο ίδιος ο Μάνος Χατζιδάκις αποκαλεί σκωπτικά. Διευθυντής της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, διευθυντής του ραδιοσταθμού Τρίτο Πρόγραμμα και αναπληρωτής γενικός διευθυντής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Η λαμπρή θητεία του μάλιστα στο Τρίτο Πρόγραμμα (1975-1982) αποτελεί μέχρι σήμερα σημείο αναφοράς στην ελληνική ραδιοφωνία για την υψηλή ποιότητα, την ποικιλία των εκπομπών, των περίφημων πολιτιστικών εκδηλώσεων.
Σας καλωσορίζουμε όμως και στην «Εποχή της Μελισσάνθης». Πρόκειται για έναν κύκλο τραγουδιών/καντάτα που κυκλοφόρησε το 1980 (σε στίχους του ίδιου), ο οποίος λειτουργεί ως μουσική αυτοβιογραφία. Το έργο είναι αφιερωμένο στη μνήμη της μητέρας του και αποτυπώνει την ατμόσφαιρα της περιόδου 1938-1945, βαθιά πολιτικό, με αναφορές το τέλος της Κατοχής, την Απελευθέρωση και το προανάκρουσμα του Εμφυλίου.
Πόσο άραγε αξίζει της Τζοκόντα το αινιγματικό, αλλά πάντα θαυμαστό και γεμάτο μυστήριο δημιουργίας χαμόγελο; Ίσως όσο εκείνο, το επίσης γοητευτικά αινιγματικό βλέμμα μιας έρημης, μοναχής γυναίκας, που χανόταν ανάμεσα στο άγνωστο, πολύβουο πλήθος της Νέας Υόρκης, μιας μελαγχολικής Κυριακής απόγευμα, Φθινόπωρο του 1963. Ο ασκός του Αιόλου ανοίγει… Σουσάμι, άνοιξε κι εσύ των συνειρμών την πύλη…
Επ΄ώμου την μουσικήν …. Και άρατε πύλας…
Και κάπου εδώ ο Μ. Χατζιδάκις, υποκλίνεται θαρρώ, για να αποσυρθεί πίσω από την αυλαία. Οι σπουδαίοι με το «Δ» κεφαλαίο δημιουργοί αγαπούν και προτιμούν να μιλούν μέσα από το έργο τους. Τα χειροκροτήματα τους χαροποιούν, αλλά συνάμα τους κάνουν να νιώθουν… κάπως άβολα. Η σεμνότητά τους έχει του άριστου μέτρου τη δωρικότητα.
Από το 1994 ο Μ. Χατζιδάκις ταξιδεύει στον αστερισμό της Λύρας, θαρρώ, και συναντιέται στου γλαυκού το γειτόνεμα με συνοδοιπόρους ονείρων.
Κρατώ αυτό για τους νέους, για τα παιδιά μας: εκείνο που χρειάζονται οι νέοι είναι να καλλιεργήσουν ό,τι προκαλεί την ευαισθησία τους, είπε κάποτε σε μια συνέντευξή του ο σπουδαίος δημιουργός. Επίτρεψέ μας, δάσκαλε, να συνεχίσουμε με λόγο ποιητικό, ένα λόγο που κι εσύ τον υπηρέτησες με αξιοπρέπεια:
Ποιος τολμά να αφήνει το βέλος ελεύθερο
να λαβώνει το «ευ» μιας ολόγιομης αίσθησης;
Ποιος; Κι όχι πια μεγάλα λόγια. Κι υπερβολές!
Με σταγόνες καλοκαιριού σε ανείπωτες στιγμές βαθειάς άνοιξης…
