Ο συγγραφέας Άρης Κτενάς μιλά για το μυθιστόρημα «Άπελπις»
Συνέντευξη στον Γιάννη Ζυγούλη
Κύριε Κτενά, θα ήθελα να συστηθείτε μόνος σας στο αναγνωστικό κοινό. Πείτε μου για τη λογοτεχνική σας διαδρομή και το λογοτεχνικό είδος που εκπροσωπείτε.
Καλησπέρα, κύριε Ζυγούλη, και ευχαριστώ θερμά για τον χρόνο που διαθέσατε να κάνουμε αυτή τη συζήτηση. Η διαδρομή μου ξεκίνησε από τα εφηβικά μου χρόνια με τη συγγραφή ποιημάτων και αργότερα τραγουδιών και συνεχίστηκε όλα αυτά τα χρόνια. Κορυφώθηκε την πρώτη φορά που έλαβα μέρος σε πανελλαδικό διαγωνισμό τραγουδιού, όπου κέρδισα βραβείο από την Ε.Σ.Ε. τον Ιανουάριο του 2024 για το τραγούδι «Γράμμα Συμβουλευτικό» (διαθέσιμο σε YouTube και Spotify, σε ερμηνεία Σπύρου Μπουλή), καθώς και έπαινο πρωτότυπης ιδέας για το τραγούδι «Ράδα».
Παράλληλα, τις τελευταίες δυόμισι δεκαετίες η αναγνωστική μου προτίμηση έτεινε περισσότερο προς το ιστορικό μυθιστόρημα, και με διακατείχαν τόσο η επίμονη ιδέα όσο και το πάθος να αφήσω πάνω σε αυτά τα βήματα της ιστορίας δύο δικά μου χνάρια. Το ιστορικό μυθιστόρημα είναι ένα είδος εξαιρετικά επιδραστικό και διδακτικό. Γνωρίζοντας το παρελθόν, προβλέπουμε το μέλλον και μέσω της γραφής δημιουργούμε συνειδήσεις. Άλλωστε, κάποτε, ο Μαρκ Τουέιν κατηγόρησε τον Ουόλτερ Σκοτ για τον Αμερικανικό Εμφύλιο. Υποστήριξε ότι τα ρομαντικά ιπποτικά ιδεώδη των βιβλίων του διαμόρφωσαν τη νοοτροπία του αμερικανικού Νότου. Καλή ή …κακή, αυτή είναι η επίδραση που έχει αυτό το είδος, που με τιμά να το εκπροσωπώ, έστω και με το πρώτο μου πόνημα, το «Άπελπις».
Τώρα πείτε μου για το μυθιστόρημα «Άπελπις». Δυο λόγια για την υπόθεση αλλά και για τον τίτλο. Δεν συνηθίζεται η καθαρεύουσα…
Ας ξεκινήσω από το τέλος. Η καθαρεύουσα λειτουργεί για τη σημερινή γλώσσα σαν θησαυροφυλάκιο. Κράτησε ζωντανές λέξεις με ακριβείς αποχρώσεις. Λέξεις όπως «ενεός» (άφωνος από έκπληξη), «αλλόφρων» (εκτός εαυτού) ή «άπορος» λένε με μία λέξη αυτό που η καθομιλουμένη χρειάζεται φράση για να το πει. Δεν έχω άλλες φράσεις καθαρεύουσας μέσα στο βιβλίο, τουναντίον, έχω λεξιλόγιο τοπικής ντοπιολαλιάς στους τόπους και τους χρόνους που πραγματεύομαι, αλλά ήθελα ο τίτλος να είναι «Άπελπις» και όχι «Απελπισμένος», γιατί ο «απελπισμένος» νιώθει υποκειμενικά ότι δεν υπάρχει ελπίδα, ενώ ο «άπελπις» περιγράφει μια κατάσταση που αντικειμενικά και απόλυτα δεν έχει ελπίδα. Αυτή είναι η μικρή διαφορά, αλλά και η μεγάλη μαγεία της Ελληνικής γλώσσας.
Το βιβλίο φωτίζει όσα το σχολείο προσπέρασε σιωπηλά: τον αφανή αιώνα από το 1300 έως το 1400 μ.Χ. Στο κέντρο της αφήγησης στέκεται ο Ισμαήλ, ένας άνθρωπος χωρίς θρησκευτικά δόγματα, που φτάνει στη μέση της ζωής του περικυκλωμένος από εχθρούς και προδομένος από τις ίδιες του τις επιλογές. Χωρίς άλλη διέξοδο, επιχειρεί μια άπελπι προσπάθεια: να γράψει δύο επιστολές με το χέρι του, τη μία για να σώσει τη ζωή του και την άλλη για να πει, επιτέλους, την αλήθεια. Μέσα από τις σελίδες τους ακολουθούμε τα βήματα μιας ταλαιπωρημένης ζωής και γνωρίζουμε τον κόσμο του Ισμαήλ, αλλά και τον κόσμο προσώπων υπαρκτών και φανταστικών που διασταυρώθηκαν μαζί του.
Πόσο χρόνο χρειαστήκατε για να γράψετε το έργο σας και πόσο χρόνο χρειαστήκατε για την έρευνα πριν τη συγγραφή;
Το βιβλίο γράφτηκε πολύ πριν από την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Χρειάστηκαν δυόμισι χρόνια καθημερινής δουλειάς και έρευνας, με πληθώρα βιβλίων, ακόμα και αρχιτεκτονικών μελετών, για την ευκρινέστερη και πιο ιστορικά ακριβή αποτύπωση του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο κινείται ο αντιήρωας του βιβλίου. Επεδίωξα με πάθος την ιστορική σχολαστικότητα στις κοινωνικοοικονομικές και στρατιωτικές βαθμίδες, στα νομίσματα, στις αποστάσεις και στα μετρικά συστήματα. Όλα είναι των ανθρώπων της εποχής εκείνης και όχι σημερινά.
Ποιο ήταν το κίνητρο και η έμπνευση για να γράψετε;
Ήταν μια ιστορία που είχα μέσα μου. Ήταν σαν ο αντιήρωας του βιβλίου να με προσέγγισε και να μου ζήτησε να γράψω την ιστορία του για να την πει στον κόσμο. Ίσως ακούγεται παράξενο, αλλά ήμουν σαν δακτυλογράφος του και όχι μήτρα που τον γέννησε. Το κίνητρο ήταν να σώσω την ιστορία του αλλά και τη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο από την αφάνειά της.
Σας αρέσει η συγκεκριμένη ιστορική περίοδος; Έχετε ασχοληθεί στο παρελθόν με το Βυζάντιο του 14ου αιώνα; Είναι κάπως «σκοτεινή» ή «θλιβερή» περίοδος και σίγουρα δεν είναι η ένδοξη.
Σίγουρα δεν είναι ένδοξη. Γι’ αυτό και «αντιήρωας», όπως αναφέρθηκα πριν στον ήρωα του βιβλίου. Όλα είναι «αντι-» στην περίοδο αυτή. Μεγάλωσα στην Κομοτηνή, είχα συμμαθητές και φίλους Μουσουλμάνους. Αυτοί οι άνθρωποι ζουν στον τόπο «μου» από τον 14ο αιώνα, όταν ήρθαν. Είναι ντόπιοι. Ήθελα λοιπόν να μπω στα παπούτσια τους, τον καιρό που ήρθαν, να καταλάβω πώς και γιατί ήρθαν, να μάθω και να πω στο κοινό με τη σειρά μου τη δική τους πλευρά της ιστορίας. Όπως λέει και ο Ισμαήλ μέσα στο βιβλίο: «Μα πώς να κάνεις έναν εχθρό, όταν τον έχεις καταλάβει, πώς να μισήσεις έναν που τον έμαθες; Πιο εύκολα, τον ξένο».
Ποια διδάγματα θα θέλατε να κρατήσουν οι αναγνώστες από το βιβλίο σας; Πιστεύετε ότι τα καταφέρατε;
Για να δώσεις νόημα σε κάτι, πρέπει να έχεις καταλάβει πρώτος εσύ το νόημα. Κι εγώ, όπως κι ο Ισμαήλ που λέγαμε πριν, δεν έχουμε πάρει χαμπάρι ποιο είναι το νόημα στην ύπαρξή μας. Αυτό ακριβώς πραγματεύεται και το βιβλίο και μέσα από το πέρασμα τόσο της ζωής του αντιήρωα, όσο και της πραγματικής ιστορίας εκείνου του αιώνα, ο αναγνώστης μπαίνει σε μια κουβέντα με κάθε πρόσωπο του βιβλίου χωριστά και κυρίως με τον εαυτό του. Ταυτίζεται. Διαφωνεί. Λυπάται. Γελάει. Μα κυρίως σκέφτεται. Και η δική του σκέψη, ακόμα κι αν γεννηθεί μέσω της δικής μου, έχει μεγαλύτερη αξία από κάθε νοηματοδότηση που δεν ήθελα και δεν τόλμησα να κάνω στο έργο αυτό. Εξάλλου, όπως γράφει ο Πλούταρχος, ο νους δεν είναι δοχείο που πρέπει να γεμίσει, αλλά φωτιά που πρέπει να ανάψει.
Γενικώς, πέραν της συγγραφής, διαβάζετε Ιστορία; Υπάρχει κάποια άλλη ιστορική περίοδος που σας συναρπάζει;
Διαβάζω κυρίως Ιστορία. Ατόφια Ιστορία. Ίσως επειδή η πραγματικότητα έχει συχνά προλάβει τη φαντασία, φτάνοντας εκεί όπου ακόμη και ο πιο τολμηρός συγγραφέας θα δίσταζε να οδηγήσει την πένα του. Θα προσκαλούσα οποιονδήποτε να διαβάσει τα απομνημονεύματα του Ιωάννη Καντακουζηνού και να τα αντιπαραβάλει με τον κόσμο του «Game of Thrones» του George R. R. Martin. Πιστεύω πως θα ανακαλύψει έναν κόσμο πολύ πιο πυκνό και πολυσύνθετο, γεμάτο αντιφάσεις, φιλοδοξίες και ανθρώπινα πάθη· έναν κόσμο που δεν χρειάστηκε να επινοηθεί για να μας αφήσει έκθαμβους. Όσο για άλλη ιστορική περίοδο που με συναρπάζει, θα επέλεγα την εποχή κατά την οποία έζησε ο Ιησούς. Το ενδιαφέρον μου δεν πηγάζει τόσο από έντονη πίστη ή θρησκευτικότητα όσο από μια βαθιά ανάγκη να κατανοήσω τον κόσμο που περιέβαλε τον Θεάνθρωπο.
Οι συμπολίτες μας, διαβάζουν Ιστορία; Τελικά υπάρχουν άνθρωποι σε αυτή τη χώρα που διδάσκονται από την Ιστορία;
Διαβάζουμε όλο και λιγότερο. Η ιστορία διδάσκει το μέλλον, κι αν ο κόσμος διαβάσει το παρελθόν θα βρει εξηγήσεις για το παρόν και το μέλλον. Υπάρχουν, βεβαίως, άνθρωποι που διδάσκονται από την Ιστορία. Το δύσκολο είναι να μετατρέψουμε την ατομική γνώση σε συλλογική σύνεση, γιατί συχνά ανατρέχουμε στο παρελθόν αναζητώντας δικαίωση για όσα ήδη πιστεύουμε, προσπερνώντας όσα θα μας υποχρέωναν να αλλάξουμε.
Θα μου πείτε πόσο μοιάζει ο κόσμος μας σήμερα με εκείνον τον κόσμο. Είναι ίδιοι! Δεν είναι αδέρφια. Είναι το ίδιο πρόσωπο. Γιατί κυρίως, εμείς που κατοικούμε τον κόσμο είμαστε ίδιοι. Τα ίδια πρόσωπα, με άλλο φόντο!
Ποιο είναι το μυστικό για ένα καλό ιστορικό μυθιστόρημα;
Ο συγγραφέας μπορεί να μην γράφει για τη ζωή του, αλλά γράφει για κάτι που ενδιαφέρει τη ζωή του. Αν ενδιαφέρει πρώτα τον συγγραφέα, το δικό του πάθος θα το νιώσει κι ο αναγνώστης. Ο καλλιτέχνης χρειάζεται να «ακουμπήσει» έστω έναν ή μία ακόμη για να είναι καλός καλλιτέχνης.
Ποιο θα είναι το επόμενο βήμα στη συγγραφική σας πορεία;
Ένα βιβλίο για τον Δυσμά. Για εκείνον που σταυρώθηκε δίπλα στον Ιησού. Με συγκινεί η διαδρομή ενός ανθρώπου που γνωρίζουμε κυρίως από το τέλος του, ενώ η ζωή που τον οδήγησε έως εκεί παραμένει στη σκιά. Ποιος υπήρξε; Τι αγάπησε, τι φοβήθηκε, τι έχασε; Ποιες επιλογές και ποιες περιστάσεις τον έφεραν στον σταυρό;
Αυτή τη σιωπή θα ήθελα να πλησιάσω μέσα από τη συγγραφή. Να αναζητήσω τον άνθρωπο πίσω από τον ληστή, τον άγιο πίσω από τον άνθρωπο. Γιατί στην ιστορία του διακρίνω ένα βαθιά ανθρώπινο ερώτημα: μπορεί κανείς, ακόμη και την ύστατη στιγμή, να αντικρίσει τον εαυτό του με ειλικρίνεια και να αλλάξει; Ακόμη κι όταν ο χρόνος έχει σχεδόν τελειώσει Είναι εκείνη η φωνή μέσα μας που επιμένει: «Ποτέ δεν είναι αργά».
Κύριε Κτενά, ευχαριστώ θερμά!
Ο Άρης Κτενάς γεννήθηκε στην Κομοτηνή το 1987 και ζει στην Αθήνα. Σπούδασε Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σχέσεις, με μεταπτυχιακό στις Ναυτιλιακές Πολιτικές. Έχει εργαστεί σε μερικές από τις μεγαλύτερες εταιρείες διαχείρισης πλοίων, στον σχεδιασμό του Συστήματος Διαχείρισης Ποιότητας, Ασφάλειας και Περιβάλλοντος, και έχει υπάρξει ομιλητής σε διεθνή συνέδρια, αρθρογράφος στον περιοδικό Τύπο και δημιουργός και αρχισυντάκτης στο PoliticalDoubts για επτά χρόνια. Η αγάπη του για τις πιο αφανείς περιόδους της Ιστορίας αλλά και για την πατρίδα του, τη Θράκη, τον οδήγησαν να γράψει το πρώτο του βιβλίο.
