Όταν ο Τρούμαν συνάντησε τα social media

Από το The Truman Show στα social media, την εμπορευματοποίηση της ζωής και το ψηφιακό αποτύπωμα των παιδιών

Γράφει η Σουζάνα Παπαφάγου , Κλινική – Αναπτυξιακή Ψυχολόγος, Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεύτρια.

Αν ο Τρούμαν ζούσε σήμερα, πιθανότατα δεν θα χρειαζόταν έναν τηλεοπτικό θόλο για να παρακολουθείται. Θα αρκούσε ένα smartphone, ένας λογαριασμός στα social media και ένα κοινό πρόθυμο να παρακολουθεί κάθε στιγμή της ζωής του.

Ο Τρούμαν ζει μέσα σε έναν τεράστιο τηλεοπτικό θόλο χωρίς να το γνωρίζει. Οι άνθρωποί του είναι ηθοποιοί. Οι φόβοι του κατασκευασμένοι. Οι επιλογές του σχεδιασμένες. Η ζωή του ένα προϊόν προς κατανάλωση.

Το 1998 η ιστορία αυτή έμοιαζε με μια μακρινή δυστοπία. Σήμερα μοιάζει περισσότερο με έναν καθρέφτη της εποχής μας.

Ζούμε σε μια εποχή όπου η καταγραφή και η δημόσια έκθεση της καθημερινότητας έχουν γίνει σχεδόν αυτονόητες. Κουβαλάμε οικειοθελώς τις κάμερες στην τσέπη μας, μοιραζόμαστε στιγμές με ανθρώπους που δεν γνωρίζουμε προσωπικά και κινούμαστε σε ψηφιακά περιβάλλοντα όπου η προσοχή μετατρέπεται σε πολύτιμο νόμισμα.

Η επιτυχία της ταινίας δεν οφείλεται μόνο στην πρωτότυπη ιδέα της. Αγγίζει κάτι βαθιά ανθρώπινο: την ανάγκη να μας βλέπουν, να μας αναγνωρίζουν και να νιώθουμε ότι υπάρχουμε μέσα στο βλέμμα του άλλου.

Από τη γέννησή μας αναζητούμε ένα πρόσωπο που θα μας κοιτάξει και θα μας πει, με χίλιους διαφορετικούς τρόπους, «σε βλέπω». Η ανάγκη για αναγνώριση είναι θεμελιώδης για την ανθρώπινη ανάπτυξη.

Τα social media αξιοποιούν ακριβώς αυτή την ανάγκη.

Μας δίνουν τη δυνατότητα να μοιραζόμαστε στιγμές της ζωής μας και να λαμβάνουμε άμεση ανταπόκριση. Έτσι πολλές φορές δεν αρκεί να ζήσουμε μια εμπειρία· θέλουμε και να τη δημοσιεύσουμε. Η εμπειρία αποκτά μια δεύτερη διάσταση: αυτή της δημόσιας προβολής.

Από ένα γεύμα ή μια εκδρομή μέχρι μια προσωπική επιτυχία ή ένα παιδικό χαμόγελο, σχεδόν κάθε στιγμή μπορεί να μετατραπεί σε περιεχόμενο.

Όμως καμία αγορά δεν υπάρχει χωρίς ζήτηση.

Αν κάποιοι εκθέτουν τη ζωή τους, είναι επειδή πολλοί περισσότεροι θέλουν να την παρακολουθούν.

Και εδώ βρίσκεται μια από τις πιο ενδιαφέρουσες πλευρές της ταινίας.

Το The Truman Show δεν μιλά μόνο για τον Τρούμαν. Μιλά και για τα εκατομμύρια ανθρώπων που παρακολουθούν τη ζωή του καθημερινά.

Γιατί μας γοητεύουν τόσο οι ζωές των άλλων;

Ίσως επειδή μέσα από αυτές αναζητούμε κομμάτια του εαυτού μας. Ίσως επειδή συγκρίνουμε, ταυτιζόμαστε, ζηλεύουμε ή παρηγορούμαστε. Ίσως επειδή η παρακολούθηση μιας ζωής από απόσταση μάς προσφέρει την ψευδαίσθηση της σχέσης χωρίς το ρίσκο της πραγματικής οικειότητας.

Όταν παρακολουθούμε καθημερινά κάποιον, αρχίζουμε να νιώθουμε ότι τον γνωρίζουμε. Ότι μας ανήκει ένα μικρό κομμάτι της ζωής του. Ότι έχουμε δικαίωμα να σχολιάζουμε τις επιλογές του, τις σχέσεις του, το σώμα του ή τον τρόπο που μεγαλώνει τα παιδιά του.

Και κάπως έτσι η ανθρώπινη ζωή μετατρέπεται σε προϊόν και η ανθρώπινη περιέργεια σε αγορά.

Το πρόβλημα δεν είναι η έκθεση από μόνη της.

Οι άνθρωποι πάντα μοιράζονταν ιστορίες, φωτογραφίες και αναμνήσεις.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η αναγνώριση μετατρέπεται σε εμπόρευμα και η ορατότητα σε νόμισμα κοινωνικής αξίας.

Τότε αλλάζει και ο τρόπος που σκεφτόμαστε.

Αντί να αναρωτιόμαστε:

«Το έζησα;»

αρχίζουμε να αναρωτιόμαστε:

«Καταγράφηκε;»

Και κάπου εδώ μπαίνουν τα παιδιά.

Παιδιά που φωτογραφίζονται, βιντεοσκοπούνται και μοιράζονται δημόσια πριν αποκτήσουν τη δυνατότητα να αποφασίσουν τα ίδια για την ψηφιακή τους παρουσία.

Το ερώτημα δεν αφορά μόνο την τεχνολογία. Αφορά τα όρια.

Πόσοι μικροί Τρούμαν μεγαλώνουν σήμερα μπροστά σε ένα αόρατο κοινό;

Πόσες στιγμές της παιδικής τους ηλικίας μετατρέπονται σε περιεχόμενο πριν καν αποκτήσουν οι ίδιοι λόγο για το τι θέλουν να μοιραστούν και τι θέλουν να κρατήσουν για τον εαυτό τους;

Η πιο κρίσιμη διαφορά είναι ότι ο Τρούμαν, στο τέλος, βρήκε την έξοδο. Επέλεξε ο ίδιος ποιος θέλει να είναι έξω από τα βλέμματα των άλλων.

Τα παιδιά όμως συχνά ξεκινούν τη ζωή τους με μια ψηφιακή ταυτότητα ήδη διαμορφωμένη από τρίτους. Με φωτογραφίες, βίντεο, ιστορίες και αφηγήσεις που τα ακολουθούν πριν ακόμη αποκτήσουν φωνή για να τις εγκρίνουν ή να τις απορρίψουν.

Κάθε ανάρτηση μπορεί να μοιάζει ασήμαντη τη στιγμή που δημοσιεύεται.Όλες μαζί όμως συνθέτουν ένα μόνιμο ψηφιακό αποτύπωμα.

Και το ερώτημα δεν είναι μόνο τι θυμούνται οι άλλοι για ένα παιδί. Το ερώτημα είναι πώς θα επηρεάσει αυτό που θα θυμάται το ίδιο για τον εαυτό του.

Τελικά, το πιο σημαντικό ερώτημα δεν είναι αν εκθέτουμε υπερβολικά τη ζωή μας στα social media.

Είναι αν αφήνουμε στα παιδιά τον χώρο και τον χρόνο να ανακαλύψουν ποια είναι πραγματικά πριν τους παραδώσουμε μια ταυτότητα που έχει ήδη γραφτεί γι’ αυτά.

Γιατί η ταυτότητα δεν κληρονομείται έτοιμη.

Χτίζεται μέσα από επιλογές, λάθη, ανακαλύψεις, μυστικά, ιδιωτικές στιγμές και προσωπικές αφηγήσεις.

Και αν ένα παιδί μεγαλώσει βρίσκοντας την ιστορία του ήδη καταγεγραμμένη, σχολιασμένη και αποθηκευμένη στο ψηφιακό αρχείο των άλλων, θα μπορέσει άραγε να ξεχωρίσει ποια κομμάτια της είναι πραγματικά δικά του και ποια γράφτηκαν γι’ αυτό πριν καν προλάβει να μιλήσει;

Γιατί στο τέλος, η πιο σημαντική ελευθερία δεν είναι να σε βλέπουν.

Είναι να μπορείς να αποφασίσεις μόνος σου ποια μέρη της ζωής σου θα παραμείνουν μόνο δικά σου.

Γνώριζες ότι;

• Γνώριζες ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος αντιδρά στην κοινωνική αποδοχή ενεργοποιώντας τα ίδια κυκλώματα ανταμοιβής που ενεργοποιούνται και από άλλες ευχάριστες εμπειρίες;

• Γνώριζες ότι η ανάγκη να μας βλέπουν και να μας αναγνωρίζουν θεωρείται βασική αναπτυξιακή ανάγκη από την παιδική ηλικία;

• Γνώριζες ότι οι άνθρωποι τείνουν να τροποποιούν τη συμπεριφορά τους όταν γνωρίζουν ότι παρακολουθούνται; Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται «Hawthorne Effect».

• Γνώριζες ότι τα social media βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στην ανθρώπινη ανάγκη για κοινωνική επιβεβαίωση και αίσθηση του ανήκειν;

• Γνώριζες ότι η συστηματική έκθεση στις ζωές άλλων ανθρώπων μπορεί να αυξήσει τις κοινωνικές συγκρίσεις και τα συναισθήματα ανεπάρκειας;

• Γνώριζες ότι ο εγκέφαλος συχνά βιώνει ψευδαίσθηση οικειότητας με πρόσωπα που παρακολουθεί συστηματικά, ακόμη κι αν δεν υπάρχει πραγματική σχέση μαζί τους;

• Γνώριζες ότι πολλά παιδιά αποκτούν ψηφιακό αποτύπωμα πριν ακόμη μάθουν να διαβάζουν ή να γράφουν;

• Γνώριζες ότι ο όρος «sharenting» περιγράφει τη συστηματική δημοσιοποίηση πληροφοριών και εικόνων των παιδιών από τους ίδιους τους γονείς;

• Γνώριζες ότι κάθε φωτογραφία, βίντεο ή ανάρτηση μπορεί να παραμείνει στο διαδίκτυο πολύ περισσότερο απ’ όσο φανταζόμαστε;

• Γνώριζες ότι η ταυτότητα ενός παιδιού διαμορφώνεται σταδιακά μέσα από προσωπικές επιλογές, πειραματισμούς και ιδιωτικές εμπειρίες;

• Γνώριζες ότι η ιδιωτικότητα δεν είναι πολυτέλεια αλλά βασική ψυχολογική προϋπόθεση για την ανάπτυξη της αυτονομίας;

• Γνώριζες ότι ένα από τα κεντρικά ερωτήματα της σύγχρονης γονεϊκότητας δεν είναι μόνο τι μοιραζόμαστε για τα παιδιά μας, αλλά τι δικαίωμα έχουν εκείνα να κρατήσουν μόνο για τον εαυτό τους;

Σουζάνα Παπαφάγου

Κλινική & Αναπτυξιακή Ψυχολόγος

Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεύτρια | Αναλύτρια Ομάδας | Θεραπεύτρια Ζεύγους & Οικογένειας

Σουζάνα Παπαφάγου is free today. But if you enjoyed this post, you can tell Σουζάνα Παπαφάγου that their writing is valuable by pledging a future subscription. You won’t be charged unless they enable payments.

Εφόσον επιθυμείτε  κάνετε εγγραφή εδώ:

https://spsychotherapy.substack.com/account?original_app=&free_signup_confirmation=true