Περί μυθοπλασίας – Κεφάλαιο 5 – Β μέρος

Περί μυθοπλασίας – Κεφάλαιο 5 – Β μέρος

Γράφει ο δημοσιογράφος – συγγραφέας Γιάννης Ζυγούλης

5.3 Αφήγηση

Στην αφήγηση έχουμε μια αλληλουχία γεγονότων που είτε συνέβησαν διαδοχικά είτε έχουν σχέση αιτίας και αποτελέσματος. Αφηγηματικά κείμενα συναντάμε πολύ συχνά στην καθημερινότητά μας, στα ειδησεογραφικά ρεπορτάζ ή ακόμα και στις τηλεοπτικές διαφημίσεις. Όσον αφορά τη λογοτεχνία, η αφήγηση είναι η κινητήριος δύναμη με την οποία προχωρά ο μύθος μέχρι την κορύφωση και τη λύση. Επίσης με την αφήγηση οι αναγνώστες γνωρίζουν σταδιακά τους ήρωες, ταυτίζονται και ενίοτε συμπάσχουν.

Υπάρχουν τρία είδη αφήγησης και το καθένα από αυτά ταιριάζει σε διαφορετικό είδος μυθοπλασίας:

Πρωτοπρόσωπη: Ο αφηγητής είναι χαρακτήρας στην ιστορία και εξιστορεί τα γεγονότα έτσι όπως τα αντιλαμβάνεται αυτός. Φυσικά ο αφηγητής δεν μπορεί να γνωρίζει τις σκέψεις των υπόλοιπων ηρώων αλλά ούτε και όλα τα γεγονότα που συμβαίνουν κατά την εξέλιξη του μύθου. Αντιλαμβάνεται μόνο όσα συμβαίνουν σε κοντινή απόσταση και όσα του αποκαλύπτουν οι άλλοι χαρακτήρες. H πρωτοπρόσωπη αφήγηση δίνει, εκ των πραγμάτων, πιο προσωπικό τόνο στις εξελίξεις και επιτρέπει στον συγγραφέα να παρουσιάσει τα γεγονότα με μεγαλύτερη δραματικότητα. Μπορείτε να επιλέξετε αφήγηση πρώτου προσώπου όταν θέλετε να παρουσιάσετε μια δική σας ιστορία -ενδεχομένως και βιωματική- κι ακόμα αν πιστεύετε ότι έτσι θα δημιουργήσετε περισσότερα συναισθήματα στον αναγνώστη.

Παράδειγμα: «Οι πύλες της φωτιάς» του Στίβεν Πρέσσφιλντ. Αφηγητής είναι ο Σπαρτιάτης Χιόνης:

«Πάντα αναρωτιόμουν πώς είναι να πεθαίνει κανείς. Υπήρχε μια άσκηση που κάναμε εμείς οι βοηθητικοί του στρατού όταν χρησιμεύαμε ως σάκοι που πάνω τους ασκούνταν οι Σπαρτιάτες οπλίτες. Τη λέγαμε «βαλανιδιά», επειδή παρατασσόμαστε κατά μήκος μιας σειράς από βαλανιδιές στις παρυφές της κοιλάδας Οτόνα, όπου οι Σπαρτιάτες και οι υπομείονες έκαναν τα γυμνάσιά τους κάθε φθινόπωρο και χειμώνα. Εμείς παρατασσόμαστε σε βάθος δέκα αντρών, με τις ολόσωμες ασπίδες μας από λυγαριά καλά στερεωμένες στη γη, ενώ εκείνοι μάς επιτίθεντο. Τα στρατεύματα κρούσης διέσχιζαν την πεδιάδα σε θέση μάχης, σε βάθος οχτώ αντρών, με αργό βηματισμό στην αρχή, πιο γρήγορα κατόπιν, ύστερα τροχάδην και τέλος τρέχοντας του σκοτωμού. Η σύγκρουση με τις ενισχυμένες ασπίδες τους υποτίθεται ότι έπρεπε να σου κόβει την ανάσα. Κι αυτό γινόταν. Θαρρούσες πως είχε πέσει πάνω σου ολόκληρο βουνό. Τα γόνατά σου, άσχετα πόσο καλά στερεωμένα τα είχες, λύγιζαν σαν δεντράκια όταν η γη υποχωρεί μπροστά τους. Για μια στιγμή χάναμε το θάρρος μας. Μοιάζαμε με ξερά κοτσάνια, βαθιά ριζωμένα μπροστά στη λεπίδα του ζευγά. Κάπως έτσι νιώθει κανείς όταν πεθαίνει. Το όπλο που με έπληξε στις Θερμοπύλες ήταν το δόρυ ενός Αιγυπτίου οπλίτη, που τρύπησε το πλευρό μου. Όμως η αίσθηση δεν ήταν αυτή που περίμενα. Δεν το ένιωσα να με διαπερνά, αλλά να με πλήττει με δύναμη, όπως ακριβώς νιώθαμε εμείς οι βοηθητικοί κάτω από τις βαλανιδιές».

Δευτεροπρόσωπη:

Είναι η επιστολή, η κατάθεση ή η απολογία. Ο αφηγητής απευθύνεται σε έναν άνθρωπο ή σε ένα ακροατήριο.

Παράδειγμα: «Γράμμα σε ένα παιδί που δεν γεννήθηκε ποτέ» της Οριάνα Φαλάτσι. Το έργο “Γράμμα σ’ ένα παιδί που δεν γεννήθηκε ποτέ”, είναι ο διάλογος μιας γυναίκας η οποία μένει έγκυος και αναμετριέται με τις δυνάμεις της σχετικά με το αν είναι άξια να μεγαλώσει αυτό το παιδί ή όχι.

«Σου είπα ήδη ότι δεν σε χρειάζομαι. Αλλά θα σε μεγαλώσω, είτε σ` αρέσει, είτε όχι. Θα σου επιβάλω την ίδια υπεροψία που επιβλήθηκε και σ` εμένα, στους γονείς μου, στους παππούδες μου, στους παππούδες των παππούδων μου μέχρι το πρώτο ανθρώπινο πλάσμα που γεννήθηκε από ανθρώπινο πλάσμα, είτε του άρεσε, είτε όχι. Ίσως αν του ή της ζητούσαν να επιλέξει, να φοβόταν και να έλεγε “Όχι, δεν θέλω να γεννηθώ”. Μα κανείς δεν ζήτησε τη γνώμη του και έτσι γεννήθηκε και έζησε και πέθανε, αφού έφερε στον κόσμο ένα ακόμα ανθρώπινο πλάσμα από το οποίο δεν ζήτησε να επιλέξει, και αυτό με τη σειρά του έκανε το ίδιο, επί εκατομμύρια χρόνια μέχρι εμάς, και κάθε φορά ήταν η ίδια υπεροψία, χωρίς την οποία δεν θα υπήρχαμε. Κουράγιο, μικρό μου. Νομίζεις ότι ο σπόρος ενός δέντρου δεν χρειάζεται κουράγιο, όταν τρυπάει τη γη και φυτρώνει; Αρκεί μια ριπή του ανέμου για να τον ξεριζώσει, το ποδαράκι ενός ποντικού για να τον τσακίσει. Κι όμως, φυτρώνει και αντιστέκεται και μεγαλώνει ρίχνοντας κι άλλους σπόρους. Και
γίνεται ένα δάσος. Αν μια μέρα φωνάξεις “Γιατί με έφερες στον κόσμο, γιατί;”, θα σου απαντήσω: Έκανα αυτό που κάνουν και έκαναν τα δέντρα για εκατομμύρια εκατομμυρίων χρόνων πριν από μένα, και πίστευα ότι έκανα καλά».

Τριτοπρόσωπη:

Είναι το πιο συνηθισμένο είδος αφήγησης. Ο συγγραφέας δεν συμμετέχει στον μύθο ως χαρακτήρας, αλλά τοποθετεί τον εαυτό του κάπου ψηλά όπου έχει πανοραμική θέα. Έτσι είναι παντογνώστης και μπορεί να γνωρίζει γεγονότα και καταστάσεις. Ταυτόχρονα όμως αποστασιοποιείται από την ιστορία καθώς δεν συμμετέχει σε αυτήν. Ο βασικός ήρωας περιγράφεται ως ένας τρίτος, ενώ ο συγγραφέας έχει την άνεση να παρουσιάσει τα συναισθήματα και τις σκέψεις οποιουδήποτε προσώπου στο έργο, χωρίς την παραμικρή τεκμηρίωση.

Παράδειγμα: «Κώδικας Ντα Βίντσι» του Νταν Μπράουν

«Ο άντρας ήταν ψηλός και με φαρδιές πλάτες, η επιδερμίδα του χλομή σαν φαντάσματος και τα μαλλιά του, που είχαν αρχίσει να αραιώνουν επικίνδυνα, ήταν κάτασπρα. Μπορούσε να διακρίνει τις ροζ ίριδες με τις σκούρες κόκκινες κόρες των ματιών του. Ο αλμπίνος έβγαλε ένα πιστόλι μέσα από το παλτό του και έστρεψε την κάννη του κατευθείαν πάνω στον έφορο μέσα από τα κάγκελα.
«Δεν έπρεπε να ξεφύγεις».
Ο Σονιέρ δεν μπορούσε να προσδιορίσει την προφορά του.
«Και τάρα πες μου που βρίσκεται».
«Σου είπα ήδη», ψέλλισε ο έφορος, πεσμένος στα γόνατα και απόλυτα εκτεθειμένος πάνω στο πάτωμα της αίθουσας.
«Δεν έχω ιδέα για τι πράγμα μιλάς!»
«Λες ψέματα!» Ο άντρας συνέχιζε να τον καρφώνει με το βλέμμα του, τελείως ακίνητος, με μια λάμψη να τρεμοπαίζει στα απόκοσμα μάτια του.
«Εσύ κι οι αδελφοί σου έχετε στην κατοχή σας κάτι που δεν είναι δικό σας».
Ο έφορος ένιωσε την αδρεναλίνη του να ανεβαίνει στα ύψη. Πως είναι δυνατόν να το γνωρίζει αυτό;
«Απόψε θα επιστρέψει στα χέρια των νόμιμων φυλάκων του. Πες μου που βρίσκεται και θα ζήσεις».
Ο άντρας έστρεψε το όπλο του στο κεφάλι του εφόρου.
«Είσαι διατεθειμένος να δώσεις και τη ζωή σου για να φυλάξεις το μυστικό;»
Ο Σονιέρ δεν μπορούσε να πάρει ανάσα. Ο άντρας έγειρε ελαφρά το κεφάλι του, ευθυγραμμίζοντας το βλέμμα του με την κάννη του όπλου του.
Ο Σονιέρ σήκωσε τα χέρια ψηλά.
«Στάσου!» είπε αργά. «Θα σου πω αυτό που θέλεις να μάθεις».
Ο έφορος πρόφερε προσεκτικά τις επόμενες λέξεις. Το ψέμα που είπε το είχε προβάρει πολλές φορές στο παρελθόν, ευχόμενος κάθε φορά να μη χρειαστεί να καταφύγει σε αυτό. Όταν σταμάτησε να μιλάει, ο άντρας που του είχε επιτεθεί χαμογέλασε ειρωνικά.
«Ναι. Τα ίδια ακριβώς μου είπαν κι οι άλλοι».
Ο Σονιέρ τινάχτηκε αιφνιδιασμένος. Οι άλλοι;
«Τους βρήκα κι εκείνους», του είπε προκλητικά ο πελώριος άντρας.
«Και τους τρεις. Επιβεβαίωσαν αυτά που είπες μόλις τώρα».
Δεν είναι δυνατόν! Η πραγματικά ταυτότητα του εφόρου, όπως και οι ταυτότητες των τριών senechaux του, ήταν ένα μυστικό σχεδόν το ίδιο ιερό με το πανάρχαιο μυστικό το οποίο προστάτευαν. Ο Σονιέρ συνειδητοποιούσε πλέον ότι οι αξιωματούχοι του, ακολουθώντας αυστηρά την προβλεπόμενη διαδικασία, είχαν πει το ίδιο ψέμα πριν πεθάνουν. Αποτελούσε μέρος του πρωτοκόλλου».

5.4 Δραστηριότητα:

Το απόσπασμα από τον «Κώδικα Ντα Βίντσι» του Νταν Μπράουν είναι γραμμένο σε τρίτο πρόσωπο. Δοκιμάστε να το ξαναγράψετε σε πρώτο πρόσωπο με αφηγητή τον έφορο Σονιέρ. Στη συνέχεια μπορείτε να κάνετε το αντίστροφο με το πρωτοπρόσωπο απόσπασμα από τις «Πύλες της φωτιάς» του Στίβεν Πρέσσφιλντ. Αν δεν σας αρέσουν τα συγκεκριμένα αποσπάσματα μπορείτε να πειραματιστείτε με κάποιο μυθιστόρημα που διαβάσατε πρόσφατα.

Συνεχίζεται την επόμενη εβδομάδα.

Ο Γιάννης Ζυγούλης γεννήθηκε στη Στυλίδα Φθιώτιδος και τα τελευταία χρόνια ζει στο Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι επαγγελματίας δημοσιογράφος και μέλος της Ένωσης Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ). Έχει εργαστεί ως ρεπόρτερ στις εφημερίδες Καθημερινή και Νέα Μεσημβρινή, στο περιοδικό ΕΝΑ και στους ραδιοφωνικούς σταθμούς Σκάι και Flash.Επίσης διετέλεσε επί σειρά ετών αρχισυντάκτης ύλης στην εφημερίδα Ημερησία. Είναι μέλος του Ομίλου Φθιωτών Λογοτεχνών και Συγγραφέων.