Η δημιουργική συνύπαρξη στοιχείων καθαρεύουσας και της κεφαλονίτικης γλωσσικής ποικιλίας στο λογοτεχνικό έργο του Ανδρέα Λασκαράτου -Μαρίνα Θωμά.
Η δημιουργική συνύπαρξη στοιχείων καθαρεύουσας και της κεφαλονίτικης γλωσσικής ποικιλίας στο λογοτεχνικό έργο του Ανδρέα Λασκαράτου
Το βιβλίο αυτό αποτελεί μια ενδιαφέρουσα και πρωτότυπη επιστημονική μελέτη που αφορά τη γλωσσική ποικιλομορφία που διέπει το λογοτεχνικό έργο του Ανδρέα Λασκαράτου. Συγκεκριμένα, αναλύονται σε αυτό η ταυτόχρονη συνύπαρξη στοιχείων λογιότητας, κυρίως της καθαρεύουσας, αλλά και της κεφαλονίτικης τοπικής γλώσσας. Οι γλωσσικές αυτές ποικιλίες εξετάζονται όπως είχαν διαμορφωθεί κυρίως κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα και όπως παρουσιάζονται στα δύο σημαντικότερα και πιο αντιπροσωπευτικά και ευρέως γνωστά έργα του Λασκαράτου, στα «Μυστήρια της Κεφαλονιάς» (1856) και στο «Ιδού ο άνθρωπος» (1886).
Αρχικά γίνεται αναφορά στην ιστορία του ελληνικού γλωσσικού ζητήματος που επηρέασε σαφώς τον Λασκαράτο, ο οποίος γράφει σε μια εποχή αναζωπύρωσης της σφοδρής διαμάχης μεταξύ δημοτικιστών και οπαδών της καθαρεύουσας. Κατόπιν γίνεται αναφορά στη διάκριση ανάμεσα στην πρότυπη/επίσημη γλώσσα και τις τοπικές γλώσσες, τη συνύπαρξή τους στην ελληνική κοινωνία και την αμηχανία της γλωσσολογικής επιστήμης να οριστούν με ακρίβεια σήμερα οι όροι γλώσσα, διάλεκτος και ιδίωμα. Εξετάζεται ακόμη η παρουσία της γεωγραφικής γλωσσικής ποικιλότητας στη λογοτεχνία, καθώς είναι ένα ζήτημα που απασχολεί διαχρονικά τους λογοτέχνες, συμπεριλαμβανομένου του Λασκαράτου, που αξιοποιεί στο έργο του την κεφαλονίτικη τοπική γλώσσα. Ακόμα, σχολιάζονται οι στάσεις που διαμορφώνουν γενικά οι ομιλητές απέναντι στις τοπικές γλώσσες.
Στη συνέχεια γίνεται ειδική αναφορά στην τοπική γλώσσα της πατρίδας του Λασκαράτου, την κεφαλονίτικη, καθώς στο έργο του αποτυπώνεται με τρόπο αυθεντικό η κεφαλονίτικη ντοπιολαλιά της εποχής του. Αρχικά αυτή εξετάζεται ως μέρος των επτανησιακών τοπικών γλωσσών, στη συνέχεια παρουσιάζονται τα ιδιαίτερα γνωρίσματά της σε όλα τα επίπεδα γλωσσικής ανάλυσης και σχολιάζεται επιγραμματικά η επιβίωση και η χρήση της έως σήμερα στην Κεφαλονιά.
Κατόπιν εξετάζεται η διαμόρφωση της γλωσσικής ταυτότητας του Ανδρέα Λασκαράτου, όπως αυτή προέκυψε από τη γλωσσική παιδεία που έλαβε, από την ξεκάθαρη στάση του υπέρ της δημοτικής στο γλωσσικό ζήτημα και τη σκληρή πολεμική του ενάντια στον λογιωτατισμό, από το ειδικό του ενδιαφέρον για τις ελληνικές τοπικές γλώσσες και κυρίως για την κεφαλονίτικη, αφού είναι ο βασικός της εκπρόσωπος στη λογοτεχνία. Γίνεται αναφορά ωστόσο και στη γλωσσική αυθαιρεσία που χαρακτηρίζει το έργο του αλλά και στην τολμηρή γλωσσοπλαστική του ικανότητα. Θίγεται και ο ρόλος που έπαιξε η αντιφατική του προσωπικότητα στις γλωσσικές του επιλογές καθώς, ενώ είναι αναφανδόν θιασώτης της δημοτικής και της τοπικής κεφαλονίτικης γλώσσας, στο έργο του συνυπάρχουν αρκετά λόγια στοιχεία, κυρίως από την καθαρεύουσα της εποχής αλλά και αρχαΐζοντα.
Η έρευνα επικεντρώνεται στα δύο «έργα-σταθμούς» του Λασκαράτου, τα οποία παρουσιάζονται επιγραμματικά ως προς το περιεχόμενο και αναλύονται γλωσσολογικά. Οι φαινομενικά ανταγωνιστικές και ασύμβατες στο πλαίσιο της εποχής του γλωσσικές ποικιλίες, της καθαρεύουσας και της κεφαλονίτικης τοπικής γλώσσας, δημιουργούν στο έργο του ένα γλωσσικό παλίμψηστο, που χαρακτηρίζεται από πρωτοτυπία και λογοτεχνικές αρετές και ταυτόχρονα αναδεικνύει τη σάτιρα που καλλιέργησε σαν λογοτεχνικό είδος ο Κεφαλονίτης συγγραφέας. Παρουσιάζονται αντιπροσωπευτικά παραδείγματα από συγκεκριμένες γλωσσικές επιλογές του συγγραφέα, τόσο από την καθαρεύουσα όσο και από την κεφαλονίτικη τοπική γλώσσα στα «Μυστήρια της Κεφαλονιάς», και αναλύεται ο τρόπος που συμβάλλουν στην πρωτοτυπία του έργου και στην επαναστατικότητά του για την εποχή του. Στη συνέχεια αναλύεται γλωσσικά με έμφαση στο λεξιλόγιο το έργο «Ιδού ο άνθρωπος» ή «Χαρακτήρες» και αναδεικνύεται η σημασία των γλωσσικών επιλογών του συγγραφέα στην επιτυχή περιγραφή και ψυχογράφηση των Χαρακτήρων του.
Στο βιβλίο υπάρχει κεφάλαιο ειδικά αφιερωμένο στη διδακτική αξιοποίηση της κεφαλονίτικης τοπικής γλώσσας και γενικά στην αξία της γεωγραφικής γλωσσικής ποικιλότητας στην ελληνική εκπαίδευση για την ανάπτυξη κριτικού και κριτικής γλωσσικής επίγνωσης των μαθητών σύμφωνα με τη γλωσσολογία και τη σύγχρονη παιδαγωγική. Για τον λόγο αυτόν παρουσιάζεται μια ενδεικτική πρόταση διδασκαλίας για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, βασισμένη στο εκπαιδευτικό μοντέλο των πολυγραμματισμών, η οποία αφορά το απόσπασμα «Η Προίκα» από τα «Μυστήρια της Κεφαλονιάς» του Ανδρέα Λασκαράτου.
Στα τελευταία κεφάλαια του βιβλίου εξάγονται γενικά συμπεράσματα που αφορούν την επαναστατικότητα των γλωσσικών επιλογών του Ανδρέα Λασκαράτου στο κοινωνικοπολιτισμικό πλαίσιο της εποχής του, την ανάδειξη του κοινωνικού ρόλου της γλώσσας και της αξίας των τοπικών γλωσσών, όπως φάνηκε από την αξιοποίηση και αυθεντική μεταφορά στο έργο του της κεφαλονίτικης ντοπιολαλιάς. Επισημαίνεται ακόμα ότι η γλωσσική ποικιλομορφία ανέδειξε ταυτόχρονα με το σατιρικό και το διδακτικό στοιχείο που παρατηρείται στο έργο του και συνέβαλε -μαζί με τον αφορισμό του συγγραφέα – στη δημοφιλία του και την πανελλήνια αναγνώρισή του από λογοτέχνες και αναγνωστικό κοινό.
Ακόμη, επισημαίνεται η αξία του γλωσσικού πλουραλισμού στην κοινωνία σε σχέση με τη γλωσσική ρύθμιση, η ισοτιμία των γλωσσικών συστημάτων και η ανάγκη διατήρησης των ελληνικών τοπικών γλωσσών σήμερα. Τονίζεται ακόμα η σπουδαιότητα της εκπαιδευτικής αξιοποίησης της γλωσσικής ποικιλότητας με παράλληλη επιμόρφωση των εκπαιδευτικών και η αξία του κριτικού γραμματισμού, της γλωσσικής ενημερότητας και της κριτικής γλωσσικής επίγνωσης στις σημερινές πολυπολιτισμικές κοινωνίες.
Σε γενικές γραμμές, η συγγραφέας, εκπαιδευτικός και με καταγωγή από την Κεφαλονιά, παρότι πραγματεύεται καταρχήν ένα γλωσσολογικό θέμα, παρουσιάζει ταυτόχρονα με μια επιστημονική αλλά και ρέουσα γλώσσα πολλά ενδιαφέροντα στοιχεία και πληροφορίες που προβληματίζουν τον αναγνώστη, ειδικό και μη, και κρατούν αμείωτο το ενδιαφέρον του ως την τελευταία σελίδα.
Η Μαρίνα Θωμά, με καταγωγή από την Κεφαλονιά, είναι απόφοιτος του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών του τμήματος κλασικής φιλολογίας και κάτοχος του μεταπτυχιακού τίτλου σπουδών «Σύγχρονες τάσεις στη γλωσσολογία για εκπαιδευτικούς» του Ελληνικού Ανοιχτού Πανεπιστημίου. Τα τελευταία είκοσι χρόνια εργάζεται ως Φιλόλογος στη δημόσια δευτεροβάθμια εκπαίδευση ενώ στο παρελθόν έχει εργαστεί και στην ιδιωτική εκπαίδευση αλλά και ως επιμελήτρια (γλωσσική και επιστημονική επιμέλεια) σε διάφορους εκδοτικούς οίκους των Αθηνών. Είναι επίσης συγγραφέας σχολικών βοηθημάτων Νεοελληνικής Λογοτεχνίας και Ιστορίας Γυμνασίου και Λυκείου. Γνωρίζει αγγλικά, γαλλικά και ιταλικά ενώ τα επιστημονικά της ενδιαφέροντα αφορούν τη γλωσσολογία, τη διαλεκτολογία, τη γλωσσική εκπαίδευση, τη λογοτεχνία και την Ιστορία.
Οι απόψεις του εκάστοτε άρθρου, αντικατοπτρίζουν την προσωπική άποψη του συντάκτη. Προτείνουμε, ο εν δυνάμει αναγνώστης, αφενός να προβαίνει σε έλεγχο αγοράς, για την εύρεση της πιο συμφέρουσας τιμής, αφετέρου κατά την αγορά, να επισκέπτεται οποιοδήποτε βιβλιοπωλείο, ώστε να ελέγξει από μόνος του, κατά πόσο το συγκεκριμένο ανάγνωσμα, καλύπτει τις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα του.
