Περί μυθοπλασίας – Κεφάλαιο 11
Περί μυθοπλασίας – Κεφάλαιο 11
Μακριά από κακοτοπιές
Γράφει ο δημοσιογράφος – συγγραφέας Γιάννης Ζυγούλης
11.1 Κοινοτοπίες
Οι κοινοτοπίες στη λογοτεχνία δεν ήταν πάντα κοινοτοπίες. Κάποτε, πριν από χρόνια ήταν φρέσκες ιδέες οι οποίες όμως χρησιμοποιήθηκαν σε υπερβολικό βαθμό. Κάθε κοινοτοπία που γνωρίζετε, τη σκέφτηκε κάποιος συγγραφέας και -εκείνη τη στιγμή- ήταν μοναδική. Έτσι λοιπόν τη χρησιμοποίησε με επιτυχία, οι αναγνώστες ενθουσιάστηκαν και οι άλλοι συγγραφείς την αντέγραψαν έστω και με διαφοροποιήσεις.
Οι κοινοτοπίες μπορεί να είναι φράσεις ή μπορεί να είναι ιδέες που αφορούν την πλοκή του μύθου. Και στις δύο περιπτώσεις, θα πρέπει να τις αποφεύγετε διότι αν πέσετε στην παγίδα της εύκολης λύσης, το κόστος για το έργο σας θα είναι πολύ υψηλό. Οι κοινοτοπίες ακυρώνουν οποιαδήποτε αίσθηση πρωτοτυπίας έχει το έργο σας και οι αναγνώστες θα σας απορρίψουν χωρίς πολύ σκέψη. Αυτοί που σας εμπιστεύονται θέλουν να διαβάσουν κάτι νέο και κάτι διαφορετικό, όχι εκφράσεις και ιδέες που είχαν διαβάσει στο προηγούμενο μυθιστόρημα. Εκτός από αυτά, οι κοινοτοπίες υποβαθμίζουν εσάς ως συγγραφείς και σίγουρα με «ξαναζεσταμένο φαγητό» δεν θα έχετε την εξέλιξη που θα θέλατε. Μην ελπίζετε ότι θα βελτιωθείτε αν χρησιμοποιείτε έτοιμες συνταγές από άλλους συγγραφείς. Το αντίθετο, θα συνηθίσετε σε τεμπέλικες λύσεις και σταδιακά θα απαξιώσετε μόνοι σας τον εαυτό σας. Αν θέλετε να κερδίσετε την εκτίμηση των αναγνωστών, θα πρέπει να τους εντυπωσιάσετε και αυτό θα το πετύχετε μόνο με σκληρή δουλειά.
Και μην ξεχάσετε ποτέ: Η γραφή που επιλέξατε ονομάζεται «δημιουργική» γι’ αυτό φροντίστε να γίνετε «δημιουργικός συγγραφέας».
11.2 Οι χειρότερες ιδέες
Σίγουρα έχετε διαβάσει πολλές κοινότοπες ιδέες σε μυθιστορήματα και έχετε απογοητευτεί ακόμα και από συγγραφείς με «καλές συστάσεις». Και είναι επίσης βέβαιο ότι και στο μέλλον θα διαβάσετε ακόμη περισσότερες. Διότι οι κοινότοπες ιστορίες είναι αναρίθμητες και κάποιοι συγγραφείς δεν τις αποχωρίζονται.
Ας δούμε τις ιστορίες που έχουν χρησιμοποιηθεί περισσότερο ανά τους αιώνες, έτσι ώστε να τις αποφεύγετε χωρίς δεύτερη σκέψη:
Ερωτικό τρίγωνο
Μην προσπαθήσετε να μετρήσετε πόσες φορές έχετε διαβάσει μυθοπλασία με ερωτικό τρίγωνο στην πλοκή, διότι στο τέλος θα χάσετε το μέτρημα. Πρόκειται για κλασική κοινοτοπία η οποία δεν πρόκειται να εγκαταλειφθεί ποτέ! Δυο ερωτευμένοι άνθρωποι ανταγωνίζονται για την αγάπη ενός τρίτου χαρακτήρα και μερικές φορές φτάνουν στα άκρα. Αν έχετε επιλέξει το αισθηματικό μυθιστόρημα και δεν μπορείτε να το αποφύγετε, τουλάχιστον, δοκιμάστε μια απρόβλεπτη εξέλιξη. Θα μπορούσε ο πρωταγωνιστής να διαλέξει τον λάθος άνθρωπο ή να προτιμήσει έναν τέταρτο χαρακτήρα…
Ο χαρισματικός
Δεν μπορεί, το έχετε βαρεθεί… Στη συγκεκριμένη κοινοτοπία ένα παιδί στην εφηβεία ή λίγο μεγαλύτερο, είναι ο μοναδικός άνθρωπος που μπορεί να σώσει τον κόσμο! Για την ακρίβεια ολόκληρος ο πλανήτης στηρίζεται σε αυτό το παιδί που έχει διάφορα απίθανα χαρίσματα και έτσι τελικά νικά τους πάντες και ο πλανήτης σώζεται. Την κοινοτοπία του χαρισματικού παιδιού την είδαμε στον «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών», στον μύθο του «Βασιλιά Αρθούρου» και σε πολλές άλλες εκδοχές.
Δισυπόστατη ηρωίδα
Είναι σκληρή, ενίοτε είναι κάπως παρανοϊκή αλλά είναι και τρυφερή μητέρα. Σ’ αυτή την κοινοτοπία η ηρωίδα είναι δισυπόστατη και γι’ αυτό είναι απελπιστικά ψεύτικη σαν να βγήκε από παιδικό παραμύθι. Οι δυνατές γυναίκες δεν είναι απαραίτητο να έχουν «αρρενωπό» τρόπο συμπεριφοράς, ούτε σωματική δύναμη. Για τις ηρωίδες σας ο κανόνας είναι ίδιος με αυτόν που ισχύει και για τους άντρες πρωταγωνιστές. Μπορείτε να φτιάξετε την ηρωίδα σας με φουσκωμένα μπράτσα, να είναι στρίγκλα ή να είναι «ψυχούλα». Αλλά πρέπει οπωσδήποτε να έχει ένα κίνητρο και μια επαρκή αιτιολόγηση για τη συμπεριφορά της και για την εμφάνισή της. Αν φτιάξετε ένα χαρακτήρα, έτσι στην τύχη χωρίς λόγο, ο αναγνώστης θα το καταλάβει και η αντίδρασή του δεν θα σας αρέσει.
Ακατάλληλοι γονείς
Ο χαρακτήρας σας εκδηλώνει κακή συμπεριφορά. Και ποιος φταίει γι’ αυτό; Μα φυσικά η μαμά του επειδή δεν τον αγκάλιαζε όταν ήταν παιδί! Τελικά υπάρχει κάτι χειρότερο από τις κοινοτοπίες: Η τεμπελιά του συγγραφέα! Εντάξει, πολλοί άνθρωποι έχουν παιδικά τραύματα αλλά δεν συμπεριφέρονται όλοι όπως ο δύστροπος ήρωάς σας. Και σίγουρα τα δύσκολα παιδικά χρόνια δεν είναι η καλύτερη δικαιολογία για τις ανήθικες πράξεις του πρωταγωνιστή. Ο «κακός γονέας» είναι από τις πιο συνηθισμένες κοινοτοπίες και εύκολη λύση για τον συγγραφέα. Ως συγγραφείς θα ήταν καλύτερα να τεκμηριώσετε τον ήρωά σας με βάση τα στοιχεία της προσωπικότητάς του.
Καθρέφτη, καθρεφτάκι μου…
Όταν γράφετε σε τρίτο πρόσωπο μπορείτε να περιγράψετε εύκολα τον πρωταγωνιστή και με κάθε λεπτομέρεια. Όμως αν έχετε επιλέξει να γράψετε σε πρώτο πρόσωπο και ομιλείτε ως πρωταγωνιστής, η αυτοπεριγραφή γίνεται δύσκολη. Η κλασική κοινοτοπία είναι η εξομολόγηση μπροστά στον καθρέφτη. Μην το κάνετε… Αναρωτηθείτε ποιος φυσιολογικός άνθρωπος στέκεται μπροστά στον καθρέφτη και περιγράφει τα χαρακτηριστικά του; Ωστόσο, μπορείτε να αφήσετε υπαινιγμούς ή μισόλογα από άλλους χαρακτήρες για να περιγράψετε τον πρωταγωνιστή. Εναλλακτικά, μπορείτε επίσης να επιλέξετε λιτή περιγραφή (μέσω τρίτων) και να αφήσετε τον αναγνώστη να σχηματίσει τη δική του εικόνα. Σίγουρα όμως ο καθρέφτης είναι η χειρότερη επιλογή.
Συνεχίζεται την επόμενη εβδομάδα.
Ο Γιάννης Ζυγούλης γεννήθηκε στη Στυλίδα Φθιώτιδος και τα τελευταία χρόνια ζει στο Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι επαγγελματίας δημοσιογράφος και μέλος της Ένωσης Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ). Έχει εργαστεί ως ρεπόρτερ στις εφημερίδες Καθημερινή και Νέα Μεσημβρινή, στο περιοδικό ΕΝΑ και στους ραδιοφωνικούς σταθμούς Σκάι και Flash.Επίσης διετέλεσε επί σειρά ετών αρχισυντάκτης ύλης στην εφημερίδα Ημερησία. Είναι μέλος του Ομίλου Φθιωτών Λογοτεχνών και Συγγραφέων.
