Μανόλης Αναγνωστάκης – Αφιέρωμα – Γράφει ο Θανάσης Μουσόπουλος.
Ι. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ
Για να τοποθετήσουμε σωστά και αξιολογήσουμε το έργο του Μανόλη Αναγνωστάκη, στα πλαίσια της νεοελληνικής λογοτεχνίας, θα απαντήσουμε σε σχετικές διευκρινιστικές ερωτήσεις.
Η Λογοτεχνία – κυρίως η Ποίηση – στη νεότερη Ελλάδα
Πριν από λίγα χρόνια γιορτάσαμε τους δύο αιώνες από τον αγώνα του 21 και την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους. Είναι μάλλον βέβαιο ότι το τραγικό ερώτημα του στρατηγού Μακρυγιάννη “πού ‘ναι η αρετή και η δικαιοσύνη” είναι διαρκώς επίκαιρο. Παρά τις δυσκολίες και οπισθοδομήσεις, η λογοτεχνία και κυρίως η ποίηση στο δέκατο ένατο και εικοστό αιώνα αποτελούν κατακτήσεις όχι μόνο ελληνικού αλλά και διεθνούς βεληνεκούς.
Ο Διονύσιος Σολωμός και ο Ανδρέας Κάλβος, από τους παλιότερους. ο Κωστής Παλαμάς, ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, ο Γεώργιος Βιζυηνός, ο Άγγελος Σικελιανός, ο Κώστας Βάρναλης, ο Κωνσταντίνος Καβάφης, ο Νίκος Καζαντζάκης, δημιουργούν έργα πεζά και ποιητικά σημαντικά διαχρονικής αξίας. Αρκεί να υπενθυμίσουμε ότι ο Καβάφης θεωρείται από τους μεγαλύτερους ποιητές του εικοστού παγκοσμίως.
Η ποίηση του Μεσοπολέμου
Η γενιά του ’30 που ακολούθησε ανανέωσε το λόγο, και μάλιστα τον ποιητικό, με τον Γεώργιο Σεφέρη και τον Οδυσσέα Ελύτη που πήραν βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, τον Γιάννη Ρίτσο και το Νικηφόρο Βρεττάκο που αξιώθηκαν άλλες διεθνείς τιμές, για να περιοριστούμε σε λίγους μόνο εκπροσώπους της μεσοπολεμικής περιόδου. Να προσθέσουμε τον Κώστα Καρυωτάκη, που η ποίησή του συγκινεί ως τις μέρες μας. Ο Μεσοπόλεμος ήταν μια δύσκολη και συνάμα περίοδος για τον ελληνισμό. Ξεκινά με τη μικρασιατική καταστροφή και τους πρόσφυγες του ’22, συνεχίζει με πολιτική αστάθεια, τη μεγάλη οικονομική κρίση, τη δικτατορία του Μεταξά. Σ’ αυτά τα πλαίσια αναπτύσσεται η λογοτεχνία και ο νεοελληνικός πολιτισμός γενικότερα σε όλους τους τομείς.
Η θέση της νεοελληνικής λογοτεχνίας στην εκπαίδευση
Ενώ όμως παρατηρείται μια γενικότερη άνοδος της παιδείας, της τέχνης, των γραμμάτων και του πολιτισμού, η εκπαίδευση – τα σχολεία όλων των βαθμίδων, κατά τη νεότερη και σύγχρονη περίοδο που προαναφέραμε δεν ακολουθούν με την ίδια ταχύτητα τη γενικότερη πρόοδο. Η νεοελληνική λογοτεχνία μόνο στις αρχές του 20ου αιώνα εισάγεται στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Ενώ η νεότερη λογοτεχνία του μεσοπολέμου και της γενιάς του ’30 διδάσκεται μόνο μετά την πτώση της δικτατορίας – και αυτό πολύ επιλεκτικά. Στις μέρες μας, ενώ έγιναν πολλά βήματα τα τελευταία χρόνια, υπάρχει μια περίεργη αναδίπλωση με περιορισμό ωρών διδασκαλίας της λογοτεχνίας στο Λύκειο και αφαίρεσής της από τις πανελλήνιες της θεωρητικής κατεύθυνσης.
ΙΙ. ΠΡΩΤΗ ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗ ΓΕΝΙΑ
Το ιστορικό, πολιτικό και κοινωνικό πλαίσιο της δεκαετίας 1940 – 1950
Το 1940 σημαδεύεται με το ΟΧΙ και την είσοδο των ελλήνων στο δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, κόντρα στο φασισμό και ναζισμό, των ιταλών, γερμανών και βουλγάρων που καταλαμβάνουν τη χώρα μας. Η περίοδος της κατοχής και της αντίστασης χαρακτηρίζεται από την αγωνιστικότητα της πλειοψηφίας του λαού μας, η απελευθέρωση συνοδεύεται έναν αιματηρό εμφύλιο πόλεμο, που λήγει βέβαια το 1949, συσσωρεύονται όμως ερείπια στην Ελλάδα που είναι βαριά τραυματισμένη. Οι λογοτέχνες αποτυπώνουν στα έργα τους την περίπλοκη αυτή δεκαετία.
Η Πρώτη Μεταπολεμική Γενιά – χαρακτηριστικά
Η μεταπολεμική ποίηση εμφανίστηκε στα πρώτα χρόνια της κατοχής, Διαδέχθηκε την ποίηση της γενιάς του ’30, την οποία αντιμετώπισαν θετικά. Οι μεταπολεμικοί ποιητές της εικοσαετίας 1940 – 1960 χωρίζονται στην πρώτη και δεύτερη γενιά.
Με βάση τη χρονολογία γέννησης και επίσημης παρουσίας στα γράμματα ο Μανόλης Αναγνωστάκης γεννήθηκε το 1925 και το 1945 εκδίδεται η πρώτη ποιητική του συλλογή, γι’ αυτό ανήκει στην πρώτη Μεταπολεμική γενιά, για την οποία θα μιλήσουμε.
Η ποίηση της περιόδου αυτής γράφεται από δημιουργούς που έζησαν τον πόλεμο, την κατοχή και την Ελλάδα του εμφυλίου. Παρόλο που διαδέχονται τη γενιά του ’30, το έργο τους ποτίζεται από τα τραγικά δεδομένα της νιότης τους.
Η πρώτη ομάδα δημιουργών εντάσσεται άμεσα στην αντιστασιακή και κοινωνική ποίηση. Κυριαρχούν τα βιώματα, οι ελπίδες και οι διαψεύσεις των λαϊκών αγώνων – πολιτική ποίηση
Μια δεύτερη ομάδα ποιητών δεν εκφράζει άμεσα τις ιδεολογικές διαμάχες, επηρεάζεται βέβαια από το δράμα της δεκαετίας, συνεχίζοντας το ρέυμα του υπερρεαλισμού – νεοϋπερρεαλιστική / μετα – υπερρεαλιστική ποίηση
Μια τρίτη ομάδα εκφράζει το άγχος και τη μεταφυσική αγωνία μπροστά ση ζωή και στο θάνατο – υπαρξιακή – μετεαφυσική ποίηση
Εκπρόσωποι πρώτης μεταπολεμικής γενιάς
Οι γραμματολόγοι κατατάσσουν τους αντιπροσωπευτικότερους εκπροσώπους στις τρεις αυτές μεγάλες ομάδες :
- Πολιτική ποίηση : Μιχάλης Κατσαρός, Τάσος Λειβαδίτης, Άρης Αλεξάνδρου, Μανόλης Αναγνωστάκης, Τίτος Πατρίκιος κ.ά 2. Μετα – υπερρεαλιστική ποίηση : Μήτση Χατζηλαζάρου, Έκτωρ Κακναβάτος, Νάνος Βαλαωρίτης, Ε.Χ.Γονατάς κ.ά. 3. Υπαρξιακή – Μεταφυσική ποίηση : Τάκης Σινόπουλος, Μίλτος Σαχτούρης, Νίκος Καρούζος, Ντίνος Χριστιανόπουλος, Κική Δημουλά κ.ά. Να σημειώσουμε πάντως ότι υπάρχουν διαφοροποιήσεις, το έργο μερικών ποιητών ανήκει σε δύο ομάδες.
(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)
Οι απόψεις του εκάστοτε άρθρου, αντικατοπτρίζουν την προσωπική άποψη του συντάκτη. Προτείνουμε, ο εν δυνάμει αναγνώστης, αφενός να προβαίνει σε έλεγχο αγοράς, για την εύρεση της πιο συμφέρουσας τιμής, αφετέρου κατά την αγορά, να επισκέπτεται οποιοδήποτε βιβλιοπωλείο, ώστε να ελέγξει από μόνος του, κατά πόσο το συγκεκριμένο ανάγνωσμα, καλύπτει τις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα του.
