Ο Ερυσίχθων: Τι μας διδάσκει ένας αρχαίος μύθος για την υπερκατανάλωση;
Γράφει ο Δημήτρης Μπουζάρας
Σε συνέχεια άρθρων από την ελληνική μυθολογία τα οποία μιλούν στο σήμερα, θα μιλήσουμε για ένα όχι και τόσο γνωστό μύθο, ο οποίος αφορά την υπερκατανάλωση. Ένα φαινόμενο, μια κατάσταση, μια στάση ζωής για κάποιους, με τα αποτελέσματα της, να είναι πλέον εμφανή.
Μετά το τέλος του Β΄ΠΠ όλες οι βιομηχανίες επέτρεψαν στην αρχική παραγωγή, δηλαδή η μία ξεκίνησε να παράγει παπούτσια, η άλλη μαγειρικά σκεύη , έπιπλα κτλ
Ωστόσο, ο κόσμος επηρεασμένος από τον πόλεμο, δε ξόδευε τα χρήματα του και αγόραζε εκείνα που είχε πραγματικά ανάγκη, δίχως περιττά έξοδα. Αυτό όμως δεν ήταν κάτι που οι βιομηχανίες ήθελαν ,δε θα μπορούσαν να επιβιώσουν από μια τέτοιου είδους φιλοσοφία κατανάλωσης. Έτσι προσλαμβάνοντας μια ομάδα ειδικών -ανάμεσα τους μια ομάδα ψυχολόγων – για να τους δώσει λύση, πήραν την εξής απάντηση: “Aν καταφέρετε να τοποθετήσετε την επιθυμία πριν την ανάγκη ,τότε τα προβλήματα σας, έχουν λυθεί.”
Από εκεί και μετά, ανέλαβαν οι διαφημιστές και η συνέχεια είναι γνωστή.
Πόσες αποθήκες δεν έχουμε γεμίσει ασφυκτικά με ένα σωρό πράγματα, πόσα δεν έχουμε αγοράσει δίχως ουσιαστικά να τα χρειαζόμαστε, πόσους πόρους της φύσης δεν έχουμε ξοδέψει δίχως σοβαρό λόγο, μόνο και μόνο για να ικανοποιήσουμε την ακόρεστη όρεξη μας, για αγαθά.
Στην εποχή μας, λοιπόν, όπου η υπερκατανάλωση θεωρείται σχεδόν φυσιολογική και η επιθυμία νικά την ανάγκη, ένας ελληνικός μύθος , μοιάζει πιο επίκαιρος από ποτέ. Είναι η ιστορία του Ερυσίχθονα, ενός βασιλιά,, οποίος πίστεψε πως η δύναμη και ο πλούτος τού έδιναν το δικαίωμα να παίρνει από τη φύση ό,τι ήθελε, χωρίς όρια και χωρίς συνέπειες.
Ο μύθος ξεκινά όταν ο Ερυσίχθων αποφασίζει να κόψει ένα ιερό άλσος αφιερωμένο στη Θεά Δήμητρα. Ανάμεσα στα δέντρα υπήρχε μια τεράστια βελανιδιά, που οι κάτοικοι θεωρούσαν ιερή. Παρά τις προειδοποιήσεις και τις παρακλήσεις όσων βρίσκονταν εκεί, εκείνος, δεν σταμάτησε. Για τον Ερυσίχθονα, η φύση δεν είχε καμία αξία πέρα από το ξύλο που μπορούσε να του προσφέρει. Έβλεπε μόνο την άμεση χρησιμότητα και όχι όσα συμβόλιζε ή προστάτευε.
Η Δήμητρα, Θεά της γης και της γεωργίας, όπως ήταν φυσικό εξοργίστηκε. Αντί όμως να τον τιμωρήσει με έναν κεραυνό ή με κάποιον πόλεμο, του επέβαλε μια πολύ διαφορετική τιμωρία: μια ατελείωτη πείνα. Όσο περισσότερο έτρωγε, τόσο περισσότερο πεινούσε. Κανένα γεύμα δεν μπορούσε να τον χορτάσει.
Στην αρχή κατανάλωσε όλα τα τρόφιμα που είχε στα παλάτια του. Ύστερα πούλησε τα κοπάδια, τα υπάρχοντά του και κάθε πολύτιμο αντικείμενο για να αγοράσει περισσότερο φαγητό. Όμως η πείνα του μεγάλωνε αντί να μειώνεται. Σύμφωνα με τον μύθο, έφτασε στο σημείο να πουλήσει ακόμη και την ίδια του την κόρη, μόνο και μόνο για να βρει χρήματα ώστε να συνεχίσει να τρώει.
Ο Ερυσίχθων δεν πέθανε από έλλειψη τροφής. Πέθανε επειδή δεν μπορούσε να σταματήσει να ζητά περισσότερα.
Αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό μήνυμα του μύθου. Η πραγματική πείνα του δεν ήταν σωματική. Ήταν η αδυναμία του να βάλει όρια στις επιθυμίες του, στον ίδιο του τον εαυτό.
Σήμερα δεν χρειάζεται να κόβουμε ιερά δάση για να μοιάσουμε στον Ερυσίχθονα. Η υπερκατανάλωση παίρνει πολλές μορφές. Αγοράζουμε αντικείμενα που δεν χρειαζόμαστε, αντικαθιστούμε προϊόντα που λειτουργούν ακόμη, σπαταλάμε τρόφιμα, φυσικούς πόρους και ενέργεια χωρίς να σκεφτόμαστε το κόστος για το περιβάλλον, το οποίο ουσιαστικά εκφράζεται σε κόστος για τη δική μας ζωή. Συχνά πιστεύουμε ότι η ευτυχία βρίσκεται στο «λίγο ακόμη»: ένα ακόμη ρούχο, ένα ακόμη κινητό, ένα ακόμη αυτοκίνητο, ένα ακόμη ταξίδι.
Κι όμως, όσο περισσότερο γεμίζουμε τα σπίτια μας, τόσο συχνά νιώθουμε πως κάτι εξακολουθεί να λείπει. Η επιθυμία δεν σταματά ποτέ. Ακριβώς όπως στον μύθο, η κατανάλωση γίνεται αυτοσκοπός.
Δεν είναι τυχαίο ότι αρκετοί ερευνητές βλέπουν στον Ερυσίχθονα έναν από τους πρώτους λογοτεχνικούς συμβολισμούς της απληστίας και της ανεξέλεγκτης εκμετάλλευσης της φύσης. Ο άνθρωπος που καταστρέφει το περιβάλλον για πρόσκαιρο όφελος, τελικά καταστρέφει και τον ίδιο του τον εαυτό.
Ο μύθος μάς θυμίζει επίσης κάτι ακόμη. Η φύση δεν είναι μια ανεξάντλητη αποθήκη υλικών. Τα δέντρα, τα ποτάμια, τα δάση και οι καλλιέργειες δεν υπάρχουν μόνο για να τα χρησιμοποιούμε. Αποτελούν τη βάση της ζωής μας. Όταν τα αντιμετωπίζουμε αποκλειστικά ως πηγή κέρδους, αργά ή γρήγορα πληρώνουμε το τίμημα.
Βέβαια, ο μύθος δεν μας καλεί να απορρίψουμε τον πλούτο ή την πρόοδο. Μας καλεί να θυμηθούμε την αξία του μέτρου, μια ιδέα που οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν θεμελιώδη για μια ισορροπημένη ζωή. Η επιθυμία δεν είναι από μόνη της κακή. Γίνεται όμως επικίνδυνη όταν μετατρέπεται σε αχόρταγη ανάγκη.
Ίσως γι’ αυτό ο Ερυσίχθων εξακολουθεί να μας αφορά μετά από τόσους αιώνες. Δεν είναι απλώς ένας τιμωρημένος βασιλιάς της μυθολογίας. Είναι ένας καθρέφτης της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Μας υπενθυμίζει ότι η μεγαλύτερη απειλή δεν είναι πάντα η έλλειψη αγαθών, αλλά η αδυναμία μας να ζούμε με όσα ακριβώς χρειαζόμαστε.
Σε έναν κόσμο που συνεχώς μας ενθαρρύνει να αποκτούμε περισσότερα, ο αρχαίος αυτός μύθος, μάς προτείνει κάτι διαφορετικό: να μάθουμε να εκτιμούμε όσα έχουμε, να σεβόμαστε τα όρια της φύσης και να θυμόμαστε ότι η πραγματική αφθονία δεν βρίσκεται στην ατελείωτη κατανάλωση, αλλά στην ισορροπία.
Τέλος, μιας και μιλήσαμε πιο πάνω για ασφυκτικά γεμάτες αποθήκες, θα πρέπει να θυμόμαστε πως εάν δε χρειαστούμε ένα αγαθό κατά στη διάρκεια ενός μήνα, έστω και μια φορά, η αλήθεια είναι πως πραγματικά, δεν το χρειαζόμαστε καθόλου.
Πίνακας θέματος
Ο Ερυσίχθων πουλάει την κόρη του – Jan Havicksz. Steen, 1650-1660
