Πνευματικοί άνθρωποι: Φάροι ή Αθόρυβες Σκιές;

Γράφει ο Φιλόλογος – Συγγραφέας  Σοροβέλης Χρίστος

Σε ένα φιλικό σπίτι ξεκίνησε μια συζήτηση σχετικά με το θέμα ποια είναι η σημερινή αξιόπιστη πολιτική ηγεσία. Κατόπιν συγκεχυμένων σκέψεων καταλήξαμε, σχεδόν ομόφωνα, πως μάλλον δεν υπάρχει πια. Σκέφτηκα να ρωτήσω αν υπήρχαν κάποτε και ποιοι ήταν, αλλά το μετάνιωσα. Μεταξύ κρασιού και χαρούμενης διάθεσης μάλλον κανείς δεν θα ενδιαφερόταν. Όμως, το ερώτημα ποιοι είναι σήμερα αυτοί που θα δώσουν «χρώμα», με ταλάνιζε.

«Ποιοι είναι σήμερα οι πνευματικοί άνθρωποι;» ρώτησα. Οι περισσότεροι ισχυρίστηκαν πως δεν υπάρχουν πια. Μερικοί, πως είναι λιγότεροι σε σχέση με το παρελθόν. Λίγοι, πως έχουν αντικατασταθεί από τους δημοσιογράφους των social media. Γύρω μας ήταν αρκετοί έφηβοι και σκέφτηκα να τους πλησιάσω, για να τους ρωτήσω ποια είναι η γνώμη τους. Μερικοί γέλασαν. Ένας μου είπε πως δεν θέλει να κάνει μάθημα αυτή τη στιγμή. Ένας άλλος, με χιούμορ, απάντησε πως είναι αυτός, αλλά δεν το φωνάζει, γιατί είναι χαμηλών τόνων. Μία έφηβη απάντησε πως ασχολήθηκαν με αυτό το θέμα στο σχολείο, αλλά δεν έχει συναντήσει κάποιον πνευματικό άνθρωπο στο σχολικό της περιβάλλον. Ίσως, αυτή η απάντηση ήταν η πιο ενδιαφέρουσα, σκέφτηκα.

Επέστρεψα στο τραπέζι των «μεγάλων» ανήσυχος. Άραγε, ποιοι είναι; ρώτησα δυνατά. Οι περισσότεροι «μεγάλοι» έχουμε την άποψη πως οι πνευματικοί άνθρωποι είναι εκείνοι οι οποίοι διαβάζουν νυχθημερόν, ζουν απομονωμένοι, είναι ολιγομίλητοι, έχουν υψηλές κοινωνικές θέσεις και αξιώματα, δεν πηγαίνουν σε πολυσύχναστους χώρους, είναι σχεδόν αόρατοι, σχεδόν αντικοινωνικοί και δεν τους ενδιαφέρουν τα υλικά αγαθά. «Τι όμορφα θα ήταν, αν ίσχυε», αναφώνησα σχεδόν διστακτικά, σαν να μην ήμουν απόλυτα βέβαιος.

Αλήθεια, ποιοι είναι οι λεγόμενοι πνευματικοί άνθρωποι; Όσοι κατέχουν τη γνώση; Την αλήθεια; Τις ηθικές αρετές; Ποιο είναι το χρέος τους; Ποιο, σωστότερα, είναι η ευθύνη τους απέναντι στο κοινωνικό σύνολο ή γιατί πρέπει να έχουν απαραίτητα αποστολή; Τι είναι; Αλτρουιστές, καλοί Σαμαρείτες, Δον Κιχώτες; Ποιος θα το κρίνει και γιατί;

Συνήθως, στις δυτικές κοινωνίες η λέξη διανοούμενος, πνευματικός άνθρωπος σημαίνει μια εκλεκτή ομάδα ανθρώπων, οι ελίτ του πνεύματος, που γνωρίζουν ό,τι αγνοούν οι περισσότεροι, είναι διορατικοί, σχεδόν μάγοι, σχεδόν μάντεις και κατέχουν πολιτικά προνόμια. Σχεδόν κανείς δεν τολμά να ισχυριστεί πως ένας εργάτης θα μπορούσε να είναι διανοούμενος. Δεν έχει την αντίστοιχη αίγλη, την καταξίωση, τον δυναμισμό ενός ακαδημαϊκού, ποιητή, λογοτέχνη, καλλιτέχνη.

«Διαφωνώ», είπα στην όμορφη ομήγυρη. «Είσαι πάντα πνεύμα αντιλογίας, φίλε μου», είπε γελώντας ένας φίλος. Ίσως να είχε δίκιο, ίσως και όχι. Τι είναι ο διανοούμενος; Δεν έχει απαραίτητα πτυχία, ούτε είναι διάσημος σαν τους influencers, σαν τους τηλεοπτικούς αστέρες, σαν τους γνωρίζοντες όλων των κοινωνικοπολιτικών θεμάτων και διατυπώνουν τη μοναδική αληθινή γνώμη τους στο facebook ή στο Instagram, για να ξεχωρίσουν. Γύρω μας υπάρχει ένας αδικαιολόγητος καλλιτεχνικός – πνευματικός  ναρκισσιμός, που επειδή έχουν πτυχία (μεταπτυχιακό ή διδακτορικό), ή επειδή κάποιοι έγραψαν ένα ανούσιο βιβλίο, ή ένα εύκολο τραγούδι, ή προβλήθηκαν σε κάποια εκπομπή χαμηλής ποιότητας, αυτομάτως εδραιώθηκαν στα ύψη, στη συνείδηση του κόσμου, και έχουν πια το δικαίωμα αλλά και την υποχρέωση (!) να σχολιάζουν με κομπορρημοσύνη το παγκόσμιο κοινωνικό γίγνεσθαι και να θεωρείται παράλογο αν κάποιος ή κάποια διαφωνεί.

Πνευματικός είναι ο άνθρωπος που έχει άγρυπνη, ελεύθερη σκέψη και, όχι απαραίτητα, όποιος μεταδίδει γνώσεις ή ζωγραφίζει εξαιρετικά ή τραγουδά σαν τον αοιδό Φήμιο ή τον Δημόδοκο που προκαλούσαν συγκίνηση στους ακροατές. Πνευματικός είναι ο άνθρωπος που πιστεύει στην πράξη τα λόγια του Ευριπίδη (Αρχέλαος): «Ποτέ να μη γίνεις δούλος με τη θέλησή σου, αφού μπορείς να γίνεις ελεύθερος». Πνευματικός είναι ο άνθρωπος που εργάζεται σε ένα εργοστάσιο, έξω στον δρόμο, και αναζητά έναν τρόπο να βοηθήσει έναν συνάνθρωπό του χωρίς αντάλλαγμα. Πνευματικός είναι ο άνθρωπος που δεν δέχεται να προσπεράσει κάποιον που έχει περισσότερα εφόδια και να εδραιωθεί σε κάποια σχέση εργασίας. Ο «πλέον» πνευματικός είναι ο άνθρωπος που διαπαιδαγωγεί τα παιδιά του να μην «γελωτοποιοί», να μην υποκύπτουν σε ηθικές πιέσεις, να έχουν μέσα τους την πύρινη επιταγή του πνεύματος, να μην είναι εφησυχασμένα, να μην χαίρονται για τα αγαθά που έχουν, αλλά να προβληματίζονται γιατί κάποιοι δεν έχουν. Πνευματικός είναι ο άνθρωπος που είναι εξόριστος. Εγκαταλείπει τη γη του, για να δώσει χείρα βοηθείας στον συνάνθρωπό του, ειδικά σε εκείνον που δεν γνωρίζει προσωπικά, αλλά συμπάσχει, ευαισθητοποιείται όταν κάποιος ισχυρός βεβηλώνει τον χώρο του, τον Κόσμο του, το μέλλον του. Δεν στέκεται αμέριμνος σαν τους Ρωμαίους συγκλητικούς στην εποχή της Αυτοκρατορίας και υποκλίνεται στους κρετίνους. Αντίθετα, γίνεται ένας ηθικός καθοδηγητής και υπερασπιστής των αξιών και επιλέγει τον – συχνά μοναχικό – δρόμο της ανυποχώρητης υπεράσπισης της δικαιοσύνης και της ελευθερίας. Αφυπνίζει τη συνείδηση των συμπολιτών του για την ανάγκη υπεράσπισης της ελεύθερης σκέψης και της ιδιωτικής ζωής του πολίτη απέναντι στους μηχανισμούς της προπαγάνδας και της επιτήρησης.

Πνευματικός δεν είναι ο άνθρωπος που είναι νωχελικά αγκαλιασμένος στο ισχύον πολιτικο – οικονομικο –κοινωνικό πλαίσιο και είναι εξαρτώμενος, δίχως να έχει τη δυνατότητα, αλλά κυρίως την επιθυμία, να ανεξαρτητοποιηθεί από αυτό, και μετέτρεψε τη διάνοια σε επάγγελμα και τα πνευματικά έργα σε εμπορεύματα προς κατανάλωση με στόχο το κέρδος.  Πνευματικός δεν είναι ο άνθρωπος που ανήκει σε μια κληρονομική κάστα, που υποτιμά τα λαϊκά στοιχεία, την παράδοση, και αρθρώνει έναν δήθεν προοδευτικό απρόσωπο Λόγο, για να εντυπωσιάσει το κοινό με δήθεν νεωτερικές θέσεις στον βωμό της παγκοσμιοποίησης, για να γίνουν αντιληπτές και εφαρμόσιμες διά της «έλλογης βίας».

«Τελειωμό δεν έχεις», γέλασε ο φίλος. «Τελειωμό δεν έχει αυτή η ιστορία», του είπα. «Για να μην μαλώνετε, το ξαναλέω: εγώ είμαι αυτός, αλλά δεν το φωνάζω, γιατί είμαι χαμηλών τόνων», επανέλαβε ο έφηβος. Όλοι γέλασαν. Εγώ χάρηκα ιδιαίτερα.