Ο άνθρωπος και η καταγωγή του.

Αν υπάρχει ένα ερώτημα που στοιχειώνει τον άνθρωπο από τις απαρχές της ιστορίας του, είναι αυτό: από πού προερχόμαστε; Ποια είναι η γενεαλογία του είδους μας; Ποιοι είναι οι πρόγονοί μας, όχι μόνο σε βιολογικό, αλλά και σε πνευματικό, πολιτισμικό και υπαρξιακό επίπεδο; Το ερώτημα λοιπόν, δεν είναι μόνο επιστημονικό. Είναι και βαθιά φιλοσοφικό, μεταφυσικό, ακόμη και ηθικό.

Από την πλευρά της επιστήμης, η απάντηση είναι αρκετά σαφής: ο άνθρωπος, όπως τον γνωρίζουμε σήμερα, είναι απόγονος του είδους Homo sapiens, που εμφανίστηκε στην Αφρική περίπου πριν από 300.000 χρόνια. Δεν ήταν όμως μόνος του. Το είδος μας συνυπήρξε με άλλα συγγενικά είδη του γένους Homo, όπως ο Homo neanderthalensis (Νεάντερταλ), ο Homo erectus, ο Homo habilis και άλλοι λιγότερο γνωστοί — ο Homo floresiensis, ο Denisovan, ο Homo naledi.

Η ανθρώπινη ιστορία, από βιολογική άποψη, δεν είναι μια ευθεία γραμμή, αλλά ένα δέντρο με πολλαπλά κλαδιά, κάποια από τα οποία εξαφανίστηκαν, ενώ άλλα (όπως το δικό μας) κυριάρχησαν. Μάλιστα, η γενετική έρευνα έχει δείξει ότι ο σύγχρονος άνθρωπος φέρει DNA από τον Νεάντερταλ και τους Ντενίσοβανους, κάτι που αποδεικνύει ότι υπήρξε επιμειξία ανάμεσα στα είδη.

Αν το δούμε ψυχρά και επιστημονικά, ο άνθρωπος είναι ένας εξελιγμένος πίθηκος, απόγονος κοινών προγόνων που μοιραζόμαστε με τους χιμπατζήδες, τους γορίλες και τα άλλα πρωτεύοντα. Η φυσική επιλογή, οι τυχαίες μεταλλάξεις και οι περιβαλλοντικές πιέσεις μάς οδήγησαν από τα δέντρα της σαβάνας στη σελήνη, στους υπολογιστές και στα πυρηνικά εργοστάσια.

Όμως, ο άνθρωπος δεν είναι μόνο βιολογία. Είναι και πολιτισμός, συμβολισμός, σχέση με το παρελθόν. Η καταγωγή μας δεν εξαντλείται στους γενετικούς χάρτες. Πολλοί πολιτισμοί έχουν δημιουργήσει μύθους καταγωγής, όπου ο άνθρωπος προέρχεται από θεούς, από ζώα, από τη γη ή το νερό.

Στην ελληνική μυθολογία, ο Προμηθέας πλάθει τον άνθρωπο από πηλό και του χαρίζει τη φωτιά — σύμβολο της τεχνολογίας, της γνώσης και της εξέλιξης. Στη Βίβλο, ο Αδάμ και η Εύα δημιουργούνται από τον Θεό, και ο άνθρωπος «πέφτει» στον υλικό κόσμο εξαιτίας της ανυπακοής του. Στους ινδουιστικούς μύθους, ο άνθρωπος γεννιέται από το σώμα του κοσμικού όντος Πουρούσα. Οι αφρικανικοί, σκανδιναβικοί, και αμερικανό-ιθαγενικοί πολιτισμοί έχουν τους δικούς τους, πλούσιους μύθους για το ποιοι είμαστε και από πού ερχόμαστε.

Όλα αυτά δείχνουν ότι, ανεξάρτητα από τη βιολογική καταγωγή, ο άνθρωπος είναι επίσης απόγονος των αφηγήσεών του. Ό,τι πιστεύει για τον εαυτό του, το μεταδίδει και το αναπαράγει. Οι μύθοι, τα σύμβολα, οι γλώσσες, οι τελετουργίες — όλα αποτελούν μια πνευματική «κληρονομιά αίματος», εξίσου σημαντική με το DNA.

Από φιλοσοφική άποψη, ο άνθρωπος δεν ορίζεται μόνο από τη βιολογική ή πολιτισμική του καταγωγή. Ορίζεται και από την ικανότητά του να αναρωτιέται για την ίδια του την ύπαρξη. Σε αντίθεση με τα υπόλοιπα ζώα, ο άνθρωπος δεν αρκείται στο να ζει — θέλει να κατανοήσει το νόημα του να ζει.

Αριστοτέλης

Φιλόσοφοι όπως ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, ο Ντεκάρτ, ο Χάιντεγκερ και ο Σαρτρ αντιμετώπισαν τον άνθρωπο ως ένα ον που στέκεται ανάμεσα στη φύση και το υπερβατικό. Ο Πλάτων μιλά για την αθάνατη ψυχή που επιστρέφει στον κόσμο των Ιδεών. Ο Ντεκάρτ θεμελιώνει τον άνθρωπο στην αμφιβολία και την αυτοσυνειδησία. Ο Σαρτρ τον βλέπει ως ένα ον καταδικασμένο στην ελευθερία, χωρίς Θεό, αλλά με ευθύνη.

Αν λάβουμε υπόψη αυτή την πνευματική διάσταση, τότε ο άνθρωπος είναι απόγονος μιας υπαρξιακής αγωνίας: της αγωνίας να δώσει νόημα στο πεπερασμένο, να ανακαλύψει το αιώνιο μέσα στο φθαρτό, να υπερβεί το βιολογικό του πεπρωμένο.

Ντεκάρτ

Υπάρχει, τέλος, και μια πιο ριζοσπαστική οπτική: ότι ο άνθρωπος δεν είναι απλώς απόγονος κάποιου άλλου, αλλά είναι ο ίδιος ο συνεχής δημιουργός και πρόγονος του εαυτού του. Μέσα από την τεχνολογία, την τέχνη, την εκπαίδευση και την κοινωνική οργάνωση, ο άνθρωπος αναπαράγει τον εαυτό του με τρόπους που καμία άλλη μορφή ζωής δεν μπορεί.

Σήμερα, με την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, της γενετικής τροποποίησης, της κυβερνητικής, και της βιοτεχνολογίας, βρισκόμαστε μπροστά σε ένα εντελώς νέο ερώτημα: Θα είναι ο μελλοντικός άνθρωπος απόγονος του φυσικού ανθρώπου ή της τεχνολογίας του;

Ίσως ο άνθρωπος να μην είναι το τελικό προϊόν της εξέλιξης, αλλά ένα μεταβατικό ον, ένα σκαλοπάτι προς κάτι άλλο — υπερανθρώπινο, μεταανθρώπινο ή μεταβιολογικό.

Ο άνθρωπος είναι απόγονος πολλών:

•   Του Αφρικανού Homo sapiens που περπάτησε τις σαβάνες πριν χιλιάδες χρόνια.

•   Του Νεάντερταλ και άλλων συγγενών ειδών που άφησαν ίχνη μέσα του.

•   Του Προμηθέα, του Αδάμ, των μύθων που τον δίδαξαν τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος.

•   Του λόγου και της γλώσσας, που του επέτρεψαν να συλλογίζεται και να δημιουργεί.

•   Του ίδιου του εαυτού του, μέσα από την πράξη της διαρκούς αυτο-ανακάλυψης.

Το ερώτημα λοιπόν,για την καταγωγή του ανθρώπου, δεν έχει μία απάντηση, γιατί ο άνθρωπος είναι πολλά πράγματα ταυτόχρονα. Είναι φύση και πνεύμα, σώμα και νόημα, βιολογία και πολιτισμός, παρελθόν και μέλλον.

Και ίσως, σε τελική ανάλυση, ο άνθρωπος είναι ο απόγονος της ελπίδας -ότι μπορούμε να γίνουμε κάτι περισσότερο από αυτό που ήδη είμαστε.