Προσεγγίζοντας το δημιουργικό έργο της Μαργαρίτας Φρονιμάδη-Ματάτση – Γράφει ο Θανάσης Μουσόπουλος.

Τον Φεβρουάριο του 1993 είχα τη χαρά και τιμή να μιλήσω στην Κόρινθο στις Αλκυονίδες Λογοτεχνίας με την ευκαιρία των 50 χρόνων από τον θάνατο του Κωστή Παλαμά. Η πρώτη μέρα ήταν αφιερωμένη στη Θράκη, όπου μίλησα με θέμα «Θρακική Λογοτεχνία – Θωράκιση της Θράκης». Τότε είχα τη χαρά να γνωρίσω  τη Μαργαρίτα Φρονιμάδη Ματάτση, που ήταν η Πρόεδρος  των «Αλκυονίδων», Σωματείου Λόγου και  Τέχνης.

Από τότε και ως τις μέρες μας παρακολουθώ και εκτιμώ ιδιαίτερα το δημιουργικό παρόν και έργο της Μαργαρίτας. Σε αυτήν και το λογοτεχνικό έργο της  είναι αφιερωμένο το κείμενό μου.

Η Μαργαρίτα Φρονιμάδη – Ματάτση, γεννήθηκε στη Στιμάγκα Κορινθίας το 1955, σπούδασε αρχιτεκτονική στη Φλωρεντία και εργάστηκε για 25 χρόνια στο δημόσιο, από όπου συνταξιοδοτήθηκε. Είναι παντρεμένη με τον αρχιτέκτονα Βαγγέλη Ματάτση από το Πέτα Άρτας και μητέρα 3 παιδιών. Εδώ και πάνω από 30 χρόνια ασχολείται ενεργά με την κοινωνική, πολιτική και πολιτιστική ζωή της Κορινθίας και ιδιαίτερα με τον αγώνα των γυναικών για ισοτιμία. Είναι μέλος της εταιρίας Ελλήνων λογοτεχνών (1994), ιδρυτικό μέλος και πρόεδρος του σωματείου λόγου και τέχνης ΄΄Αλκυονίδες΄΄ (1991) και της Εταιρείας Κορίνθιων Συγγραφέων (2010). Από τη συμμετοχή της σε διάφορους διεθνείς και πανελλήνιους διαγωνισμούς έχει τιμηθεί με αρκετές διακρίσεις και επαίνους. Η ίδια ξεχωρίζει τα Διεθνή Ιταλικά Βραβεία “Pelle di Luna” και “Poesia da contatto”, τον Α΄ Έπαινο “Λιλής Ιακωβίδη” της Ετ.Ε.Λ. και εκείνον του Αμπντί Ιπεκτσί.

Από τις παλιότερες εκδόσεις αναφέρουμε: τις ποιητικές συλλογές «Γόρδιος δεσμός» (δίγλωσση Ελληνοϊταλική έκδοση σε μετάφραση Νίκου Μπλέτα-Δούκαρη), «Θωπεία» (Νέοι Καιροί, 1989), «Οι Αιρετοί» (δίγλωσση Ελληνορουμάνικη έκδοση σε μετάφραση Valeriu Mardare) και «Κυοφορώντας την ελπίδα» (δίγλωσση Ελληνοαλβανική έκδοση σε μετάφραση Πέτρου Τσερκέζη  και Ελληνορώσικη σε μετάφραση  Zina Ciobanu), τις μεταφράσεις ξένων λογοτεχνών: Λογοτεχνική απόδοση στην Ελληνική του έργου του Αλβανού ποιητή Bardhyl Maliqi «H αυτοκρατορία των πουλιών» σε μετάφραση Κ. Νούσια και Μετάφραση και λογοτεχνική απόδοση στην Ελληνική του έργου του Ιταλού ποιητή Giuseppe Napolitano με τίτλο «Approdo-Oλοκλήρωση». Επίσης το Δοκίμιο «Χρεώστες στα νιάτα» αφιέρωμα στην «ποιήτρια της νιότης»,  «μούσα» του Κωστή Παλαμά, Λιλή Ιακωβίδη.

Στο κείμενό μας θα προσεγγίσουμε τρία πρόσφατα λογοτεχνικά της βιβλία, δύο ποιητικά και ένα με διηγήματα.

Το 2021 εκδόθηκε η ποιητική συλλογή «Θεοί Άφαντοι»  (Κέντρο Ευρωπαϊκών Εκδόσεων Χάρη Πάτση), σελ. 131.

Ποιητική συλλογή που περιλαμβάνει την ομότιτλη σύνθεση «Θεοί άφαντοι» και  τη σύνθεση «Παιδιά ενός κατώτερου θεού» που παραπέμπουν  στο δράμα της σύγχρονης προσφυγιάς που βιώνουμε στις μέρες μας.  Περιλαμβάνει επίσης τις ενότητες:  «Mνήμη Πολυτεχνείου», «Του φεγγαριού τ’ ασήμι» και «Περίθαλψη Αδέσποτων ποιημάτων».

Επαινετικά έχουν μιλήσει και γράψει για τη συλλογή.  Ο ποιητής, νομικός και δημοσιογράφος Δημήτρης Καραμβάλης γράφει για το έργο:

«Ποίηση πανανθρώπινη, δίχως ωραιοποιήσεις και συμβιβασμούς που μεταλαμπαδεύει το έμφορτο πάθος της ποιήτριας, που πλαταίνει τα όρια και τα οριακά, που με ενάργεια , πόθους και οράματα καταγράφει και σηματοδοτεί τα πρόσωπα, τα πράγματα και τις καταστάσεις, δημιουργώντας κατ’ ευθείαν γνήσιο λυτρωτικό βίωμα και συμπάσχουσα αναφορά και επίκληση, όλα αυτά που συμβαίνουν καταγγέλλοντάς τα και  συμμετέχοντας όχι απλά στον κοινό πόνο αλλά σηκώνοντας μπαντιέρα, βγαίνει στους δρόμους με τα συνθήματα και τα πλακάτ, στήνοντας οδοφράγματα και θέτοντας τον εαυτό της στην υπηρεσία τούτων, αδιαφορώντας για τις συνέπειες […] Οι ορίζοντες της ποιήτριας πλαταίνουν και συνακόλουθα οι ανησυχίες της για την καταστροφή του πλανήτη, με το τεράστιο πρόβλημα της  απώλειας του νερού, μας μεταφέρει  με τους στίχους της έντονα και παραστατικά στην Αφρική και συγκεκριμένα στις ακτές της Τυνησίας, σε αυτό το τοπίο ερήμου και των επαναλαμβανόμενων ριπών των λέξεων με τις οποίες κλείνει το ποίημα, όχι για να αποκοιμίσει αλλά, τουναντίον για να ξυπνήσει τις ναρκωμένες συνειδήσεις  πολλών εξ ημών».

Ένα δείγμα:

«Μια χούφτα κτήνη/τα πλούτη άρπαξε/και δεν τα δίνει./Παιδιά πεινάνε,/ πεθαίνουν, βογγάνε,/μέσα στη φτώχια/έλεος ζητάνε/μ’ απαντοχή…/ Μα κείνοι εκεί./Δεν δακρύζει το μάτι τους./Δεν ιδρώνει τ’ αυτί./Εκείνοι εκεί./Στον θώκο ψηλά/ξερνάνε όξος/ποτίζουν χολή./Δεσμά ατσαλώνουν/κι αλυσοδένουν  γερά/παππούδες , εγγόνια,/μανάδες, παιδιά,/της γης την ελπίδα/που/ κάτω απ’ το πέλμα τους/αγκομαχά…»

«Μια ποίηση όχι  απλώς καταγγελτική αλλά συμπάσχουσα και θρηνούσα, όχι όμως με την αβάσταχτη και τη βαριά μορφή μιας ελεγείας και τη θρηνητική μορφή. Το ζητούμενο είναι πάντα μια εξεύρεση λύσης, μια λυτρωτική έξοδος» σημειώνει ο Δημήτρης Καραμβάλης. Ένα δείγμα από τη σύνθεση «Παιδιά Ενός Κατώτερου Θεού»:

«Ξένιος Ζευς,/ Μετάλλαξη../ Όχι ένα χέρι/ Που απλώνεται/ Να περισώσει / Την ανάσα σου/ από βέβαιο Πνιγμό…/ Όχι μια καρδιά/ Που ανοίγεται/ Να περικλείσει/ Μέσα της/ Θαλασσοδαρμένα Κορμιά…/ Όχι μια συνείδηση/ Ποτισμένη/ Με μνήμες προσφυγιάς…/ Μόνο ένα άκρο/ γεροδύναμο και/ ποδεμένο/ με φιρμάτα παπούτσια/ και γκλάμουρ κάλτσες/ και τατουάζ/ να σε κλωτσάει/ και να σε καρφώνει / σ’ αγκαθωτό συρματόπλεγμα….»

Το 2022 κυκλοφόρησε στις εκδόσεις Κατάγραμμα η συλλογή «Anunciaciṓn – Ευαγγελισμός» (δίγλωσση Ελληνοϊσπανική σε μετάφραση Joan R.Lladós ), σελ. 71.

Το βιβλίο διαιρείται σε δύο μέρη.

Στο πρώτο τμήμα περιλαμβάνονται 32 ποιήματα στα ελληνικά και ισπανικά. Εντυπωσιάστηκα ιδιαίτερα για τη μητρότητα:

Κυοφορείς!

Και η αίσθηση της πληρότητας,

Γλώσσα φωτιάς,

Σε τυλίγει…

Η μητρότητα όμως έρχεται – όπως η Ειρήνη με τον Πόλεμο – σε τραγική σύγκρουση:

Τραγική μάνα

Του Ναγκασάκι,

Πώς τόλμησες να κυοφορήσεις

Μέσα σε τέτοιους εφιάλτες

Από σημεία και τέρατα;

Η Μαργαρίτα δεν το βάζει κάτω. Αγωνίζεται για έναν κόσμο καλύτερο, δικαιότερο, ειρηνικό.

«Μάνα, κουράγιο»!

Το δεύτερο μέρος του βιβλίου  αναφέρεται στη σχέση Ελλάδας – Ισπανίας, που καλλιέργησαν οι Αλκυονίδες της Κορίνθου, και στην εκδήλωση που οργανώθηκε για τον Λόρκα το 1989 με την παρουσία της αδελφής του Ιζαμπέλ που μίλησε για τον Γκαρθία.

Το 2025 κυκλοφόρησε το βιβλίο «Τα κορίτσια του πορτμπαγκάζ και άλλα διηγήματα», εκδ. Κατάγραμμα, σελ. 110. Το βιβλίο είναι αφιερωμένο στη μνήμη της Κορίνθιας ζωγράφου Ευφροσύνης Χαστούπη Παρούση (1956 – 2009), έργα της οποίας κοσμούν την έκδοση.

Ο σημαντικός εκπαιδευτικός και συγγραφέας Θανάσης Καραγιάννης σημειώνει ότι πρόκειται για μια συλλογή κοινωνικών και πολιτικών διηγημάτων, γεμάτα με ευαισθησία, ανθρωπιά, αλληλεγγύη και ενσυναίσθηση. Διηγήματα που συγκινούν και συνάμα προβληματίζουν, με σκοπό να μας κινητοποιήσουν.

Το βιβλίο διαρθρώνεται σε τέσσερα μέρη: «Τα κορίτσια του πορτμπαγκάζ», «Του χρόνου διάσπαρτες ψηφίδες», «Ασκήσεις γραφής» και «Εις μνήμην Ευφροσύνης» και περιλαμβάνει 24 διηγήματα.  Στο πρώτο μέρος αφηγείται «ανθρώπινες ρεαλιστικές καταστάσεις, που αγγίζουν και τη δική μας ευαισθησία, όσον αφορά τον ανθρώπινο πόνο, τις δυσχερείς περιπέτειες και περιπλανήσεις των ανθρώπων, από εφαρμοσμένες πολιτικές, ανάλγητες και απάνθρωπες».

Ο τίτλος του βιβλίου είναι πολύ «ομιλητικός» για τα σημαντικά διηγήματα του πρώτου μέρους:

«Η Λια στοιβαγμένη κλασσικά στο αδιαχώρητο του πορτ-μπαγκάζ ενός λεωφορείου, μπαγκάζ και η ίδια, άπνοο “πράγμα”, ξεφορτώθηκε, ένα κουρέλι, τελικά, στην Αθήνα».

Οχτώ γυναίκες – οχτώ διηγήματα – γυναίκες  αντικείμενο εκμετάλλευσης σε όλα τα επίπεδα.

Όπως σημειώνει ο Θ. Καραγιάννης «Πρόκειται εν κατακλείδι για μια συλλογή κοινωνικών και πολιτικών διηγημάτων, γεμάτα με ευαισθησία, ανθρωπιά, αλληλεγγύη και ενσυναίσθηση της διηγηματογράφου. Διηγήματα που συγκινούν και συνάμα προβληματίζουν, με σκοπό να μας κινητοποιήσουν. Υπογραμμίζω και πάλι ότι αξίζει να διαβαστεί από πολλούς»

Από το βιβλίο επιλέξαμε δύο διηγήματα, για να παραθέσουμε χαρακτηριστικά αποσπάσματα.

Το πρώτο τιτλοφορείται «Αλκέτα» και αναφέρεται σε μια αλβανή που ήρθε λάθρα στην Ελλάδα.

«Η ουρά στο τελωνείο ατελείωτη. Δεν έβλεπες ως πού φτάνει. Κρυβότανε πίσω από το κοντινό λόφο. Οι φυσιογνωμίες σκυθρωπές και ανεξιχνίαστες. Και κάπου μέσα σ΄ όλο αυτό το τσούρμο ο πανικός της Αλκέτας υψωμένος στον υπερθετικό!! Πίσω από τα ηλεκτροφόρα σύρματα των ξεπερασμένων πια ορίων, η καρδούλα της τρεμόπαιζε γοργά. Ο πατέρας της , λίγο πιο κει, παρακολουθούσε την εξέλιξη με αγωνία. Η μητέρα της , πολύ μακρύτερα, πίσω από την ψηλή πέτρινη μάντρα της αυλής, στο Μπεράττι, αγνάντευε με μνησικακία το Νότο , που της έκλεβε τώρα και τη δεύτερη θυγατέρα. Η ευχή της για το κατευόδιο ακολουθούσε κι εκείνη, σβάρνα, την Αλκέτα λες κι εκτελούσε καταναγκαστικά έργα! Δεν ήταν καθόλου σίγουρη γι’ αυτή την επιχείρηση και για το αίσιο αποτέλεσμά της».

Το δεύτερο διήγημα είναι από την ενότητα «Του χρόνου διάσπαρτες ψηφίδες», επιγράφεται «Το διαβατήριο» και έχει σχέση με τη νεότερη ιστορία της πατρίδας μας.

«- Δεν μπορούμε να σε βλέπουμε άλλο μαγκούφη βρε, παιδάκι μου! Άκουσέ μας λιγάκι κι εμάς! Με τον καημό σου έφυγε η μανούλα μας η συχωρεμένη….

Ήταν η γιαγιά η Φρόσω, τούτη η τελευταία, που σαν μεγαλύτερη αδερφή του, έβγαζε τον πόνο της πιο επιτακτικά και πιο απόλυτα. […]

Δεν ήθελε να τον λυπούνται! Ένοιωθε περήφανος για τη ζωή και τη δράση του και κοίταζε πάντα μπροστά! Η πολιτική του συνείδηση ατένιζε, μόνο, το μέλλον , σάμπως, να μην υπήρχε ούτε το παρόν! Η εμμονή του σ’ αυτό το μέλλον τον οδήγησε , δυο χρόνια μετά, και για μια ακόμα φορά, σε κάποιο άλλο ξερονήσι της Ελλάδας.. Και δεν είχε προκάμει ούτε να παντρευτεί, ούτε οικογένεια να δημιουργήσει, παρ’ όλη τη γοητεία και παρ΄ όλες τις κατακτήσεις του. Πάνω που στυλώθηκε επαγγελματικά, οργώνοντας στην κυριολεξία την Κορινθία, επιβλήθηκε το πραξικόπημα της 21ης του Απρίλη. Η άμεση σύλληψή του, τότε, μας βύθισε στο πένθος και τη θλίψη… Μια θλίψη τετράχρονης διάρκειας που σκόρπισε μεμιάς, όταν το 1971 η Χούντα των συνταγματαρχών αποφάσισε τον «εκδημοκρατισμό» του πολιτεύματος κι έδωσε απροσδόκητα, αμνηστία στους πολιτικούς κρατούμενους».

Κλείνουμε με μερικούς στίχους της Μαργαρίτας Φρονιμάδη Ματάτση που αντιπροσωπεύουν τον πλούσιο κόσμο της:

«Δεν είναι για μένα! / Ο αγώνας μου, / η μέρα, / ο ήλιος που ζητάω, / δεν είναι, μόνο, για μένα! / Πώς δεν το κατάλαβες αδερφέ; / Για σένα άφησα / τα περιστέρια του αύριο να τρυγήσουν το κάθε μου σήμερα… / Για σένα άλλαξα το χρώμα του ονείρου μου / με της καρδιάς το χρώμα, για σένα!»