Από τον Freud στο Instagram
Η ψυχολογία στην εποχή των social media, η δημόσια έκθεση και τα νέα όρια της δεοντολογίας
Γράφει η Σουζάνα Παπαφάγου , Κλινική – Αναπτυξιακή Ψυχολόγος, Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεύτρια.
Κάθε εποχή βρίσκει τον δικό της τρόπο να μιλά για την ψυχή. Στις αρχές του 20ού αιώνα αυτό γινόταν μέσα από βιβλία, επιστημονικά περιοδικά, διαλέξεις και συνέδρια. Σήμερα γίνεται μέσα από podcast, βίντεο, αναρτήσεις και μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Γι’ αυτό συχνά ακούμε την άποψη ότι «οι ψυχολόγοι δεν θα έπρεπε να βρίσκονται στα social media» ή ότι «η ψυχολογία έγινε περιεχόμενο». Όμως η αλήθεια είναι πιο σύνθετη. Η ψυχολογία πάντοτε αναζητούσε τρόπους να βγει έξω από το θεραπευτικό δωμάτιο και να συναντήσει την κοινωνία. Ο Freud, ο Jung, ο Winnicott, η Klein, ο Yalom και τόσοι άλλοι δεν έγραφαν μόνο για συναδέλφους. Έγραφαν για να μεταφέρουν ιδέες, να εξηγήσουν τον ανθρώπινο ψυχισμό και να συμμετάσχουν στον δημόσιο διάλογο της εποχής τους. Η διάδοση της ψυχολογικής γνώσης δεν είναι λοιπόν το νέο φαινόμενο. Το νέο φαινόμενο είναι το μέσο.
Η ψυχανάλυση, άλλωστε, γεννήθηκε μέσα από ιστορίες. Οι πρώτες μεγάλες ψυχαναλυτικές θεωρίες οικοδομήθηκαν πάνω σε κλινικές αφηγήσεις. Η Άννα Ο., η Ντόρα, ο Μικρός Χανς, ο Άνθρωπος με τους Αρουραίους και ο Άνθρωπος με τους Λύκους δεν υπήρξαν απλώς θεραπευόμενοι. Έγιναν οι φορείς μέσα από τους οποίους η ψυχανάλυση επιχείρησε να κατανοήσει το ασυνείδητο, τα συμπτώματα, τις συγκρούσεις και τις ανθρώπινες σχέσεις. Χωρίς τις ιστορίες τους, μεγάλο μέρος της ψυχοθεραπευτικής γνώσης ίσως να μην είχε υπάρξει ποτέ. Η κλινική αφήγηση ήταν πάντοτε ένας από τους σημαντικότερους τρόπους με τους οποίους οι θεραπευτές μοιράζονταν τη γνώση τους.
Ταυτόχρονα όμως, η ιστορία της ψυχοθεραπείας είναι και η ιστορία μιας διαρκούς ηθικής ανησυχίας. Ήδη από τις απαρχές της ψυχανάλυσης υπήρξαν συζητήσεις για το πόσα μπορεί να αποκαλύπτει ένας θεραπευτής, πώς προστατεύεται η ανωνυμία ενός ανθρώπου και πού τελειώνει η επιστημονική ανάγκη για γνώση και αρχίζει η έκθεση. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλές από τις γνωστότερες περιπτώσεις δημοσιεύθηκαν με ψευδώνυμα ή με αλλοιωμένα στοιχεία. Ακόμη και τότε, οι ψυχαναλυτές γνώριζαν ότι η ιστορία ενός ανθρώπου δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται απλώς ως υλικό.
Σήμερα όμως το πλαίσιο έχει αλλάξει δραματικά. Ένα άρθρο του Freud χρειαζόταν μήνες ή χρόνια για να φτάσει στους αναγνώστες του. Ένα βιβλίο κυκλοφορούσε σε συγκεκριμένους κύκλους. Ένα επιστημονικό περιοδικό απευθυνόταν κυρίως σε ειδικούς. Σήμερα μία ανάρτηση μπορεί να διαβαστεί από εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους μέσα σε λίγες ώρες. Ένα βίντεο μπορεί να γίνει viral σε μία νύχτα. Η πληροφορία δεν ταξιδεύει απλώς πιο γρήγορα. Ταξιδεύει παντού. Και μαζί της ταξιδεύει και η ευθύνη.
Γι’ αυτό πιστεύω ότι το πραγματικό ερώτημα της εποχής μας δεν είναι αν οι θεραπευτές πρέπει να μιλούν δημόσια. Η κοινωνία χρειάζεται τη φωνή της ψυχολογίας περισσότερο από ποτέ. Ζούμε σε μια εποχή μοναξιάς, ψυχικής επιβάρυνσης, κοινωνικής πόλωσης και συνεχούς έκθεσης. Οι άνθρωποι αναζητούν τρόπους να κατανοήσουν τον εαυτό τους, τις σχέσεις τους, τα τραύματά τους και τις δυσκολίες τους. Η δημόσια ψυχολογία μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα στην επιστημονική γνώση και στην καθημερινή ζωή.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι άλλο: πώς μιλάμε δημόσια χωρίς να προδίδουμε την εμπιστοσύνη που αποτελεί τη βάση της θεραπείας;
Η απάντηση, κατά τη γνώμη μου, δεν βρίσκεται στην απόλυτη σιωπή αλλά στη μεταμόρφωση. Δεν μεταφέρουμε ιστορίες. Μεταφέρουμε ψυχικές διεργασίες. Δεν γράφουμε για τον συγκεκριμένο άνθρωπο που κάθισε απέναντί μας. Γράφουμε για τον φόβο του, τη ντροπή του, την απώλειά του, την ανάγκη του να αγαπηθεί, χωρίς αυτά να ανήκουν πλέον αποκλειστικά σε εκείνον αλλά στην κοινή ανθρώπινη εμπειρία. Αλλάζουμε στοιχεία, συγχωνεύουμε εμπειρίες, δημιουργούμε σύνθετες αφηγήσεις, χρησιμοποιούμε τη φαντασία, τη λογοτεχνία, τους μύθους και τη θεωρητική γνώση. Κάποια στιγμή η ιστορία παύει να είναι η ιστορία ενός ανθρώπου και γίνεται η ιστορία ενός συναισθήματος.
Ωστόσο υπάρχει και ένα δεύτερο ερώτημα που συζητιέται πολύ λιγότερο. Αν η πρόκληση του προηγούμενου αιώνα ήταν η προστασία των θεραπευομένων, ίσως η πρόκληση του δικού μας αιώνα να είναι και η προστασία των ίδιων των θεραπευτών. Διότι τα social media δεν άλλαξαν μόνο τον τρόπο με τον οποίο προβάλλονται οι ιστορίες των θεραπευομένων. Άλλαξαν και τον τρόπο με τον οποίο προβάλλονται οι ίδιοι οι ειδικοί.
Ο Freud έγραφε για τις θεωρίες του. Ο Jung έγραφε για τα όνειρά του. Ο Ferenczi αποκάλυπτε τα θεραπευτικά του λάθη. Ο Yalom μιλά συχνά για τους προσωπικούς του φόβους και τις αμφιβολίες του. Η αυτοαποκάλυψη δεν είναι νέο φαινόμενο. Η διαφορά είναι ότι σήμερα η αυτοαποκάλυψη μπορεί να μετατραπεί σε στρατηγική ορατότητας. Μπορεί να γίνει branding. Μπορεί να γίνει προϊόν. Και τότε τα όρια γίνονται πιο θολά.
Πότε ένας θεραπευτής μοιράζεται κάτι επειδή υπηρετεί τη γνώση, τη σύνδεση και την ανθρώπινη εμπειρία; Και πότε επειδή υπηρετεί την ανάγκη του να φανεί, να επιβεβαιωθεί ή να παραμείνει διαρκώς ορατός; Η απάντηση δεν είναι εύκολη. Δεν υπάρχει κάποιος δεοντολογικός κώδικας που να μπορεί να απαντήσει με ακρίβεια σε αυτό το ερώτημα. Πρόκειται για μια προσωπική και επαγγελματική διεργασία αυτοπαρατήρησης.
Ίσως γι’ αυτό η σημαντικότερη ερώτηση για κάθε θεραπευτή που εκτίθεται δημόσια να μην είναι «Επιτρέπεται να το δημοσιεύσω;». Ίσως η ουσιαστική ερώτηση να είναι: «Αν αυτή η ανάρτηση δεν μου έφερνε ούτε έναν ακόλουθο, ούτε έναν θεραπευόμενο, ούτε ένα χειροκρότημα, θα ήθελα ακόμη να τη μοιραστώ;»
Εκεί συχνά αρχίζει να ξεκαθαρίζει το τοπίο.
Γιατί υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο γνήσιο μοίρασμα, στην προβολή γνώσης και στην αυτοπροβολή. Το γνήσιο μοίρασμα δημιουργεί σύνδεση. Η προβολή γνώσης δημιουργεί κύρος. Η αυτοπροβολή δημιουργεί ορατότητα. Και τα τρία υπάρχουν στον δημόσιο λόγο των ειδικών. Το ζητούμενο δεν είναι να εξαφανιστούν. Το ζητούμενο είναι να γνωρίζουμε ποιο από τα τρία υπηρετούμε κάθε φορά.
Ίσως τελικά η μεγάλη πρόκληση της ψυχολογίας στην εποχή των social media να μην είναι μόνο να προστατεύσει τους θεραπευομένους από την έκθεση. Ίσως είναι να προστατεύσει και τους θεραπευτές από τον πειρασμό της υπερέκθεσης. Να συνεχίσει να μεταφέρει γνώση χωρίς να μετατρέπει τους ανθρώπους σε περιεχόμενο. Να συνεχίσει να μιλά για την ψυχή χωρίς να ξεχνά ότι η εμπιστοσύνη είναι το θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίστηκε ολόκληρο το επάγγελμα.
Γιατί η ψυχολογία μπορεί να αλλάζει τα μέσα της. Αυτό που δεν μπορεί να αλλάξει είναι η ευθύνη της απέναντι στην ανθρώπινη ευαλωτότητα.
Σουζάνα Παπαφάγου
Κλινική & Αναπτυξιακή Ψυχολόγος
Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεύτρια | Αναλύτρια Ομάδας | Θεραπεύτρια Ζεύγους & Οικογένειας
Σουζάνα Παπαφάγου is free today. But if you enjoyed this post, you can tell Σουζάνα Παπαφάγου that their writing is valuable by pledging a future subscription. You won’t be charged unless they enable payments.
Εφόσον επιθυμείτε κάνετε εγγραφή εδώ:
https://spsychotherapy.substack.com/account?original_app=&free_signup_confirmation=true
Σουζάνα Παπαφάγου , Κλινική – Αναπτυξιακή Ψυχολόγος, Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεύτρια.
Σπούδασα στην Ιταλία στο Κρατικό Πανεπιστήμιο Ψυχολογίας της Πάρμα, στο πενταετές πρόγραμμα ‘Αναπτυξιακή Κλινική Ερευνητική Ψυχολογία’.Επέστρεψα στην Ελλάδα αφού ολοκλήρωσα μεταπτυχιακό πρόγραμμα με τίτλο «οικογενειακή θεραπεία και σεξουαλική διαφορετικότητα » και ξεκίνησα αμέσως πενταετή εκπαίδευση στην Ελληνική Εταιρία Αναλυτικής Ομαδικής και Οικογενειακής Ψυχοθεραπείας, όπου πια είμαι τακτικό μέλος.
Το 2011 ξεκίνησα να παρακολουθώ εκπαιδευτικό πρόγραμμα στο Ινστιτούτο Ψυχοδράματος Αθηνών για 4 χρόνια.Έχω παρακολουθήσει και ολοκληρώσει εκπαιδευτικά σεμινάρια στην Ελληνική Ψυχοσωματική Εταιρία και συνεχίζω να καταπιάνομαι με εκπαιδεύσεις και εποπτικές συνεδρίες.Τα τελευταία 10 χρόνια έχω υπάρξει επιστημονικός συνεργάτης στο Αιγινήτειο νοσοκομείο ως ομαδική αναλύτρια στο Τμήμα Διαταραχής Προσωπικότητας.
Το 2008 ξεκίνησα να εργάζομαι ιδιωτικά στο γραφείο μου με οικογένειες, ζευγάρια, ομάδες και ατομικά (ενήλικες, εφήβους και παιδιά,).Το 2018 ονειρεύτηκα να δημιουργήσω έναν χώρο θεραπείας και τέχνης, όπου θα συνεχίσω να δουλεύω ατομικά και ομαδικά μέσω της αναλυτικής ψυχοθεραπείας αλλά θα πραγματοποιούνται παράλληλα, ομάδες ζωγραφικής και Πύλου κυρίως (σε συνεργασία με καλλιτέχνες), ομάδες δημιουργικής γραφής, ομάδες συμβουλευτικής γονέων και δραστηριότητες για όλη την οικογένεια.
Το όνειρό μου ξεκινά να ζωντανεύει σε μια δύσκολη περίοδο, της πανδημίας, μιας και «αναγκάστηκα» να αλλάξω χώρο λόγο τετραγωνικών (έπρεπε να μεταφερθώ, μετά τα 13 χρόνια, σε μεγαλύτερο χώρο).Από το 2013 γράφω στο περιοδικό Τaλκ (περιοδικό για γονείς), αναπτύσσοντας κυρίως ψυχολογικά θέματα, και μιλώ για την ευεργετική ιδιότητα των βιβλίων μέσα από τη στήλη μου «Μια ψυχολόγος διαβάζει βιβλία ».
θα με βρείτε στο https: www.humansoulroots.com
ΣΟΥΖΑΝΑ ΤΖ. ΠΑΠΑΦΑΓΟΥ
ΚΛΙΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΠΑΡΜΑΣ
ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΥΤΡΙΑ
Επιστημονικός συνεργάτης στο τμήμα Διαταραχών προσωπικότητας Α’ ψυχιατρικής κλινικής του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Πηγή: https://www.storytellinghumans.com -Σουζάνα Παπαφάγου.
