Αφήγηση, νόηση, μνήμη και άλλες ιστορίες.

Γράφει η Αντωνία Καβρίδου.

Αν προσπαθήσουμε να θυμηθούμε την τελευταία φορά που είπαμε μια ιστορία σε κάποιον , κάτι που μας συνέβη στη δουλειά, μια αστεία στιγμή με φίλους ή ακόμη και ένα όνειρο ,τότε, έχουμε ήδη χρησιμοποιήσει δύο βασικές ανθρώπινες ικανότητες: τη νόηση και την αφήγηση. Μπορεί να φαίνονται απλές, αλλά είναι αποτέλεσμα μιας πολύ μεγάλης, εξελικτικής πορείας.

Η νόηση, είναι ο τρόπος με τον οποίο σκεφτόμαστε, κατανοούμε τον κόσμο, θυμόμαστε και παίρνουμε αποφάσεις. Η αφήγηση, από την άλλη, είναι ο τρόπος με τον οποίο οργανώνουμε αυτές τις σκέψεις σε ιστορίες με αρχή, μέση και τέλος. Τα δύο αυτά στοιχεία δεν εξελίχθηκαν ξεχωριστά ,αναπτύχθηκαν μαζί και επηρεάζουν το ένα το άλλο.

Αν πάμε πίσω στους πρώτους ανθρώπους, θα δούμε ότι κύριος στόχος ήταν η επιβίωση. Έπρεπε να καταλαβαίνουν το περιβάλλον τους: πού υπάρχει τροφή, πού υπάρχει κίνδυνος. Έτσι με αυτό τον τρόπο, αναπτύχθηκαν βασικές λειτουργίες όπως η αντίληψη και η μνήμη.

Στην αρχή, η σκέψη ήταν απλή και πρακτική. Δεν υπήρχαν ιστορίες όπως σήμερα. Όμως οι άνθρωποι άρχισαν να συνδέουν γεγονότα: «πήγα εκεί, είδα αυτό, έγινε εκείνο». Αυτή η απλή αλληλουχία, είναι το πρώτο βήμα προς την αφήγηση.

Με τον καιρό, ο εγκέφαλος εξελίχθηκε. Οι άνθρωποι μπορούσαν να θυμούνται περισσότερα, να αναγνωρίζουν μοτίβα και να κάνουν προβλέψεις. Για να προβλέψεις το μέλλον, χρειάζεται να οργανώσεις το παρελθόν και αυτό, γίνεται πιο εύκολα μέσα από ιστορίες.

Οι ιστορίες δεν ήταν μόνο διασκέδαση. Ήταν -και είναι –  εργαλεία σκέψης. Μέσα από αυτές, οι άνθρωποι μπορούσαν να μεταφέρουν γνώση χωρίς να χρειάζεται να τη ζήσουν οι ίδιοι. Για παράδειγμα, μια προειδοποίηση για έναν κίνδυνο, ήταν ουσιαστικά μια μικρή ιστορία.

Έτσι, η αφήγηση έγινε σημαντικό εργαλείο επιβίωσης.

Καθώς οι κοινωνίες έγιναν πιο σύνθετες, εξελίχθηκε και η σκέψη. Οι άνθρωποι άρχισαν να σκέφτονται όχι μόνο το παρόν, αλλά και το μέλλον, τις σχέσεις και τις αξίες. Οι ιστορίες έγιναν πιο σύνθετες: μύθοι, θρύλοι και παραμύθια.

Οι μύθοι δεν ήταν απλώς ιστορίες. Ήταν τρόποι να εξηγηθεί ο κόσμος: γιατί υπάρχει ο ήλιος, γιατί πεθαίνουν οι άνθρωποι, τι είναι σωστό και τι λάθος. Η νόηση δημιουργεί ερωτήματα και η αφήγηση, προσπαθεί να δώσει απαντήσεις.

Με την ανάπτυξη της γλώσσας, όλα αυτά ενισχύθηκαν ακόμη περισσότερο. Οι άνθρωποι μπορούσαν πλέον να μιλούν όχι μόνο για γεγονότα, αλλά και για συναισθήματα και σκέψεις. Δεν έλεγαν απλώς «έγινε αυτό», αλλά «ένιωσα έτσι όταν έγινε αυτό».

Αυτό δείχνει μια σημαντική εξέλιξη: την αυτοσυνείδηση, δηλαδή την ικανότητα να σκεφτόμαστε τον εαυτό μας. Με έναν τρόπο, βλέπουμε τον εαυτό μας σαν «ήρωα» της δικής μας ιστορίας.

Ας σκεφτούμε, όταν κάποιος μας ζητά να του πούμε ποιοι είμαστε, συνήθως τότε, λέμε μια ιστορία: μιλάμε για το παρελθόν, τις εμπειρίες και τις επιλογές μας. Δηλαδή, παρουσιάζουμε την ταυτότητά μας σε  μια αφήγηση.

Στην εφηβεία αυτό γίνεται πιο έντονο. Οι νέοι αρχίζουν να σκέφτονται πιο βαθιά και να αναρωτιούνται ποιοι είναι. Δεν λένε μόνο «μου συνέβη αυτό», αλλά προσπαθούν να καταλάβουν τι σημαίνει για τους ίδιους και για το μέλλον τους.

Σήμερα, στην εποχή της τεχνολογίας, η αφήγηση έχει αλλάξει μορφή, αλλά όχι ουσία. Οι ιστορίες μεταφέρονται μέσα από βίντεο και κοινωνικά δίκτυα, όμως η βασική δομή παραμένει ίδια.

Παρά τις αλλαγές, κάτι μένει σταθερό: ο άνθρωπος έχει ανάγκη να κατανοεί τον κόσμο μέσα από ιστορίες.

Οι ιστορίες, μας βοηθούν να οργανώνουμε τις εμπειρίες μας, να θυμόμαστε καλύτερα και να καταλαβαίνουμε τους άλλους. Μας επιτρέπουν να βλέπουμε τον κόσμο από τη δική του οπτική και να  ενισχύουμε την ενσυναίσθηση.

Η εξέλιξη της νόησης και της αφήγησης είναι μια κοινή πορεία. Από τις απλές αντιδράσεις των πρώτων ανθρώπων μέχρι τις σύνθετες ιστορίες του σήμερα, βλέπουμε συνεχή ανάπτυξη.

Η νόηση, μας βοηθά να κατανοούμε τον κόσμο. Η αφήγηση μας βοηθά να του δίνουμε νόημα.

Και ίσως το πιο σημαντικό είναι αυτό: κάθε άνθρωπος είναι αφηγητής της δικής του ζωής. Οι εμπειρίες και οι επιλογές μας, διαμορφώνουν την προσωπική μας ιστορία.

Άρα, όσο καλύτερα μαθαίνουμε να σκεφτόμαστε, τόσο καλύτερα μαθαίνουμε να αφηγούμαστε  και το αντίστροφο.

Η εξέλιξη της νόησης και της αφήγησης δεν σταματά. Συνεχίζεται κάθε μέρα, μέσα από τις σκέψεις και τις ιστορίες που επιλέγουμε να μοιραστούμε.