Κάθε εποχή βρίσκει τον «άλλον» της.
Το ερώτημα είναι τι του φορτώνει για να μπορέσει η ίδια να συνεχίσει.

Σήμερα το πρωί, ένα από τα πρώτα Σάββατα εδώ και καιρό που μπορώ να χαλαρώσω, πίνω τον καφέ μου και πέφτω πάνω σε μια δημοσίευση για μια ιστορία που είχα διαβάσει παλιότερα.

Αμερική, 1917. Οι Ηνωμένες Πολιτείες μπαίνουν στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και ο στρατός αντιμετωπίζει ένα σοβαρό πρόβλημα με τη σύφιλη και τη γονόρροια. Μέσα στην προσπάθεια περιορισμού των αφροδίσιων νοσημάτων, το βλέμμα στρέφεται στις γυναίκες. Γυναίκες που κρίνονταν «ύποπτες» μπορούσαν να συλληφθούν, να εξεταστούν υποχρεωτικά, να κρατηθούν σε ιδρύματα και, όταν διαγιγνώσκονταν με σύφιλη, να υποβληθούν στις διαθέσιμες θεραπείες της εποχής, ανάμεσά τους και αρσενικούχα σκευάσματα.

Και σκέφτομαι πόσο γρήγορα ένα πραγματικό πρόβλημα μπορεί να αποκτήσει ένα βολικό πρόσωπο:

Τη γυναίκα που χαρακτηρίστηκε «ανήθικη».
Τον ομοφυλόφιλο που χαρακτηρίστηκε «άρρωστος».
Τον άνθρωπο με ψυχική νόσο που έγινε «επικίνδυνος».
Τον οροθετικό που έγινε «μολυσμένος».
Τον ξένο που έγινε απειλή.

Διαφορετικές ιστορίες, διαφορετικές εποχές, διαφορετικές μορφές και μεγέθη βίας και αποκλεισμού. Εκείνο που με ενδιαφέρει είναι ο ψυχικός μηχανισμός που μπορεί να κρύβεται πίσω από την ανάγκη μιας ομάδας να δείξει κάποιον και να πει: «εκεί βρίσκεται το πρόβλημα».

Κάπου εδώ μου ήρθε ξανά στο μυαλό η Αυτοβιογραφία ενός σκιάχτρου του Boris Cyrulnik και ο αποδιοπομπαίος τράγος.

Γιατί ο αποδιοπομπαίος τράγος δεν εμφανίζεται ξαφνικά. Κατασκευάζεται σιγά σιγά μέσα από λέξεις, εικόνες, φόβους και στερεότυπα, μέχρι να γίνει ο άνθρωπος πάνω στον οποίο μια ομάδα μπορεί να ακουμπήσει όσα δυσκολεύεται να αναγνωρίσει μέσα της.

Αυτό στην ψυχική ζωή το γνωρίζουμε καλά.

Υπάρχουν συναισθήματα που δυσκολευόμαστε να κρατήσουμε ως δικά μας. Επιθυμίες που μας αναστατώνουν, επιθετικότητα που δεν ταιριάζει στην εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας, φόβος, ντροπή, αμφιθυμία. Και ο άλλος μπορεί να γίνει η οθόνη πάνω στην οποία θα προβληθούν.

Σε μια ομάδα αυτό αποκτά πολύ μεγαλύτερη δύναμη, ο «άλλος» αρχίζει να κουβαλά ό,τι η πλειονότητα χρειάζεται να τοποθετήσει κάπου έξω από τον εαυτό της. Και τότε οι λέξεις κάνουν τρομερή δουλειά.

Για δεκαετίες η ομοφυλοφιλία υπήρχε στα ψυχιατρικά διαγνωστικά εγχειρίδια. Ένας άνθρωπος μπορούσε να μεγαλώνει ακούγοντας από την κοινωνία και από την ίδια την επιστήμη της εποχής του ότι η επιθυμία του αποτελούσε παθολογία. Η American Psychiatric Association την αφαίρεσε από το DSM το 1973.

Σκεφτείτε για λίγο τι σημαίνει να μεγαλώνεις μέσα σε μια κοινωνία που έχει δώσει επιστημονικό όνομα σε κάτι τόσο βαθιά δικό σου και σου έχει μάθει να το κοιτάζεις σαν ελάττωμα. Εκεί βρίσκεται μία από τις πιο ύπουλες λειτουργίες του στίγματος.

Κάποια στιγμή δεν χρειάζεται να υπάρχει κανείς απέναντί σου για να σε κρίνει, έχεις μάθει να κοιτάζεις εσύ τον εαυτό σου με τα μάτια του.

Το εξωτερικό βλέμμα έχει γίνει εσωτερική φωνή και αυτό δεν αφορά μόνο τη σεξουαλικότητα.

Αφορά τη γυναίκα που έμαθε ότι ο θυμός της την κάνει «υστερική». Τον άνθρωπο με ψυχική νόσο που φοβάται να μιλήσει επειδή ξέρει τι μπορεί να σημαίνει μια διάγνωση στα μάτια των άλλων. Τον άνθρωπο που ζει με HIV και κάποτε κουβάλησε μαζί με μια νόσο και μια ολόκληρη ηθική καταδίκη. Τον ξένο που χρειάζεται να αποδείξει ότι δεν είναι αυτό που μια κοινωνία φοβάται ότι είναι.

Και τώρα φτάνω στο ερώτημα που με ενδιαφέρει περισσότερο:

Τι κερδίζουμε όταν κάποιος άλλος γίνεται ο «μη φυσιολογικός»;

Γιατί αν εκείνος είναι ο παράξενος, εγώ μπορώ να αισθανθώ φυσιολογικός. Αν εκείνη είναι η ανήθικη, μπορώ να αφήσω ανεξέταστη τη δική μου επιθυμία. Αν ο άλλος είναι επικίνδυνος, ο φόβος μου αποκτά επιτέλους ένα πρόσωπο. Αν εκείνος είναι ο ξένος, εγώ γνωρίζω πού ανήκω.

Οι καθαρές κατηγορίες ανακουφίζουν. Η ανθρώπινη ψυχή, όμως, δεν είναι καθαρή κατηγορία. Έχει επιθυμία και φόβο, τρυφερότητα και επιθετικότητα, γενναιοδωρία και φθόνο, δύναμη και ευαλωτότητα. Χρειάζεται ψυχική δουλειά για να αντέξει κανείς ότι όλα αυτά μπορούν να κατοικούν στον ίδιο άνθρωπο.

Το ίδιο χρειάζεται και μια κοινωνία:

Να μπορεί να κρατά την πολυπλοκότητά της χωρίς να χρειάζεται κάθε φορά κάποιον που θα κουβαλήσει το ανεπιθύμητο κομμάτι της.

Γι’ αυτό με ενδιαφέρει τόσο ο αποδιοπομπαίος τράγος…Γιατί πριν κοιτάξω εκείνον που όλοι δείχνουν με το δάχτυλο, θέλω να κοιτάξω για λίγο και το χέρι που δείχνει.

Να αναρωτηθώ τι φοβάται, τι δεν αντέχει, τι χρειάζεται να απομακρύνει από τον εαυτό του για να διατηρήσει την εικόνα που έχει γι’ αυτόν.

Και κάθε φορά που μια ολόκληρη ομάδα συμφωνεί ότι βρήκε επιτέλους ποιος φταίει, αξίζει να καθυστερούμε λίγο πριν συμφωνήσουμε μαζί της. Γιατί ο αποδιοπομπαίος τράγος λέει πάντα μια ιστορία για εκείνον που βρίσκεται στο κέντρο και δέχεται τα βλέμματα. …Λέει όμως και μια πολύ μεγάλη ιστορία για όλους εκείνους που στέκονται γύρω του και τον δείχνουν.