Πόσο δικές μας, είναι οι αποφάσεις που λαμβάνουμε;

Φανταστείτε πως είστε ένας πατριώτης ο οποίος συμμετέχει στην αντίσταση ενάντια στα στρατεύματα κατοχής. Σε κάποιο μπλόκο, σας συλλαμβάνουν. Σας βασανίζουν και εσείς παραμένετε σταθερός στην άποψη και την απόφαση σας, να μην προδώσετε τους συμπολεμιστές σας και το δίκτυο αντίστασης.Τότε όμως, μπαίνουν σε ενέργεια τα μεγάλα όπλα.Ένα περίστροφο, σημαδεύει πλέον τον κρόταφο σας και μια παγωμένη φωνή, σας ανακοινώνει το δίλημμα ίσως, το τελευταίο για εσάς.

«Η μας αποκαλύπτεις ότι σου ζητήσουμε, ή σε σκοτώνουμε εδώ και τώρα».

Τι είδους απόφαση θα επιλέγατε να πάρετε; Η όποια σας απόφαση, θα ήταν όντως δική σας επιλογή και όχι επηρεασμένη από εξωγενείς παράγοντες;

Οι αποφάσεις στη ζωή μας: δικές μας επιλογές ή αποτέλεσμα επιρροών;

Οι αποφάσεις που παίρνουμε στη διάρκεια της ζωής μας καθορίζουν την πορεία μας. Παράλληλα, αποτελούν βασικό στοιχείο της προσωπικής μας ταυτότητας: αυτό που κάνουμε, το πώς το κάνουμε και γιατί το κάνουμε. Το ερώτημα όμως που συχνά προκύπτει είναι αν αυτές οι αποφάσεις είναι όντως δικές μας ή αν επηρεαζόμαστε – περισσότερο απ’ όσο νομίζουμε – από παράγοντες που δεν ελέγχουμε πλήρως.

Στόχος αυτού του κειμένου είναι να εξετάσει με απλό αλλά τεκμηριωμένο τρόπο πόσο «ελεύθερες» είναι οι επιλογές μας, αν και κατά πόσο δεχόμαστε επιρροές από το περιβάλλον, την ψυχολογία μας, την κοινωνία και τον ίδιο μας τον εγκέφαλο.

Η ιδέα ότι οι άνθρωποι επιλέγουμε ελεύθερα είναι πολύ παλιά και αποτελεί θεμέλιο της ηθικής και της κοινωνικής ζωής. Λέμε ότι κάποιος είναι υπεύθυνος για τις πράξεις του επειδή θεωρούμε ότι είχε τη δυνατότητα να κάνει αλλιώς.

Ωστόσο, η φιλοσοφία μας θυμίζει δύο σημαντικές οπτικές:

Από τη μία, υπάρχει η άποψη ότι όλα όσα κάνουμε επηρεάζονται από προηγούμενα γεγονότα, από την ανατροφή μας, από το χαρακτήρα μας και από εξωτερικούς παράγοντες. Άρα, η ελευθερία μας ίσως να μην είναι τόσο «καθαρή».

Από την άλλη, υπάρχει η αντίληψη ότι ο άνθρωπος πάντοτε έχει επιλογή και τελικά ευθύνεται για τις αποφάσεις του, ακόμη κι αν αντιμετωπίζει πιέσεις.

Η πραγματικότητα πιθανότατα βρίσκεται κάπου στη μέση.

Ψυχολογικοί παράγοντες που επηρεάζουν τις αποφάσεις μας

Η ψυχολογία έχει αποδείξει ότι πολλές αποφάσεις δεν λαμβάνονται τόσο ορθολογικά όσο νομίζουμε.

Ασυνείδητες προκαταλήψεις

Ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί νοητικές «συντομεύσεις» για να αποφασίσει γρήγορα. Αυτές οι συντομεύσεις όμως μπορεί να μας παραπλανήσουν. Για παράδειγμα:

Δίνουμε περισσότερη σημασία σε πληροφορίες που συμφωνούν με αυτά που ήδη πιστεύουμε.

Φοβόμαστε περισσότερο την πιθανότητα να χάσουμε κάτι, παρά χαίρομαστε την πιθανότητα να κερδίσουμε.

Αυτές οι τάσεις επηρεάζουν αποφάσεις χωρίς να το συνειδητοποιούμε.

Τα συναισθήματα

Οι αποφάσεις μας εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τη συναισθηματική μας κατάσταση. Η χαρά, ο φόβος, το άγχος ή ο θυμός μπορούν να αλλάξουν την κρίση μας. Κάποιες φορές μάλιστα, το συναίσθημα προηγείται της λογικής και ουσιαστικά «οδηγεί» την απόφαση.

Η προσωπικότητα

Ο χαρακτήρας μας έχει επίσης μεγάλη επίδραση. Ένα άτομο εξωστρεφές αποφασίζει διαφορετικά από ένα άτομο εσωστρεφές. Ένας άνθρωπος που φοβάται την αλλαγή δύσκολα θα πάρει ριψοκίνδυνες αποφάσεις. Αυτά τα χαρακτηριστικά είναι σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα τόσο βιολογίας όσο και εμπειριών.

Κοινωνικές και πολιτισμικές επιρροές

Κανείς δεν αποφασίζει εντελώς μόνος του. Είμαστε κοινωνικά όντα και το περιβάλλον μας διαμορφώνει.

Οικογένεια

Οι πρώτες αξίες και αντιλήψεις που μαθαίνουμε προέρχονται από την οικογένειά μας. Αυτές οι πρώιμες επιρροές συχνά ακολουθούν το άτομο για όλη του τη ζωή.

Κοινωνία

Κάθε κοινωνία έχει κανόνες, προσδοκίες και νόρμες. Αυτά τα πλαίσια επηρεάζουν τις επιλογές μας: από το τι θεωρούμε επιτυχία μέχρι το ποια επαγγέλματα θεωρούμε κατάλληλα.

ΜΜΕ και ψηφιακές πλατφόρμες

Τα μέσα ενημέρωσης και τα κοινωνικά δίκτυα διαμορφώνουν τις εικόνες, τις αντιλήψεις και τις προτεραιότητες των ανθρώπων. Οι αλγόριθμοι μάλιστα στοχεύουν να τροφοδοτούν τον χρήστη με περιεχόμενο που «ταιριάζει» σε αυτόν, ενισχύοντας συγκεκριμένες αντιλήψεις και περιορίζοντας την ικανότητα αντικειμενικής κρίσης.

Οικονομικοί παράγοντες

Πολλές αποφάσεις, όπως η επιλογή επαγγέλματος ή τόπου κατοικίας, δεν είναι απόλυτα ελεύθερες. Συχνά καθορίζονται από οικονομικές συνθήκες, ευκαιρίες ή περιορισμούς.

Τι λένε οι νευροεπιστήμες;

Οι σύγχρονες έρευνες του εγκεφάλου έχουν προσθέσει ακόμη μία διάσταση στη συζήτηση.

Αποφάσεις που «παίρνονται» πριν το καταλάβουμε

Ορισμένα πειράματα δείχνουν ότι ο εγκέφαλος προετοιμάζει μια απόφαση κλάσματα δευτερολέπτου πριν εμείς συνειδητά νιώσουμε ότι αποφασίζουμε. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έχουμε ελευθερία, αλλά ότι η διαδικασία δεν είναι τόσο απλή όσο νομίζουμε.

Το ασυνείδητο

Το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής σκέψης γίνεται κάτω από το επίπεδο της συνείδησης. Εμπειρίες, φόβοι και επιθυμίες που δεν γνωρίζουμε συνειδητά μπορούν να επηρεάσουν την απόφαση.

. Νευροπλαστικότητα

Παρόλο που υπάρχουν αυτές οι επιρροές, ο εγκέφαλος έχει τη δυνατότητα να αλλάζει. Με μάθηση, επανάληψη και συνειδητή προσπάθεια, μπορούμε να διαμορφώσουμε πιο υγιή μοτίβα λήψης αποφάσεων.

Άρα… είμαστε ελεύθεροι ή όχι;

Η καλύτερη απάντηση είναι ότι είμαστε ελεύθεροι, αλλά όχι απόλυτα.

Οι αποφάσεις μας επηρεάζονται από:

την ψυχολογία μας,

την προσωπικότητά μας,

τις εμπειρίες μας,

το κοινωνικό περιβάλλον,

τις οικονομικές συνθήκες,

και τον ίδιο μας τον εγκέφαλο.

Παρόλα αυτά, μέσα σε αυτό το πλέγμα επιρροών, έχουμε τη δυνατότητα να αναπτύξουμε συνείδηση, κριτική σκέψη και αυτογνωσία. Η ελευθερία δεν είναι μια κατάσταση που «έχουμε» ή «δεν έχουμε». Είναι μια ικανότητα που καλλιεργείται.

Τι μπορούμε να κάνουμε για να παίρνουμε πιο «δικές μας» αποφάσεις

Να γνωρίζουμε τον εαυτό μας

Όσο καλύτερα αναγνωρίζουμε τις ανάγκες, τους φόβους και τα κίνητρά μας, τόσο πιο συνειδητές γίνονται οι επιλογές μας.

Να καλλιεργούμε κριτική σκέψη

Η αμφισβήτηση δεδομένων και η επεξεργασία πληροφοριών από πολλές πλευρές προστατεύουν από παγίδες σκέψης και χειραγώγηση.

Να αναγνωρίζουμε τα συναισθήματά μας

Η κατανόηση του πώς νιώθουμε μάς βοηθά να μην παίρνουμε αποφάσεις παρορμητικά.

Να εκτιθέμεθα σε νέες εμπειρίες

Η διεύρυνση οριζόντων μάς δίνει περισσότερα εργαλεία επιλογής και μειώνει την εξάρτηση από στερεότυπα και περιορισμένα πλαίσια.

Οι επιλογές μας δεν είναι ποτέ εντελώς δικές μας ούτε εντελώς ξένες προς εμάς. Είναι αποτέλεσμα μιας σύνθετης αλληλεπίδρασης ανάμεσα στο άτομο και στο περιβάλλον του. Η πραγματική ελευθερία δεν βρίσκεται στην απουσία επιρροών – κάτι τέτοιο άλλωστε είναι αδύνατο – αλλά στην ικανότητά μας να αναγνωρίζουμε αυτές τις επιρροές και να αποφασίζουμε με επίγνωση, κρίση και υπευθυνότητα.

Με λίγα λόγια: οι αποφάσεις μας είναι δικές μας στο μέτρο που εμείς οι ίδιοι επιλέγουμε να κατανοούμε τον εαυτό μας και τον κόσμο γύρω μας.