Η καταγωγή του ανθρώπου – Στέφανος Γερουλάνος – Εκδόσεις Πατάκη
Η καταγωγή του ανθρώπου. Μια σύγχρονη ιστορία μύθου, εξουσίας και βίας
Γράφει ο Δημήτρης Μπουζάρας
Υπάρχουν ερωτήσεις, οι οποίες, κάποια στιγμή ζητούν απάντηση, “στέκονται “απέναντί μας, “αθώες” και υποσχόμενες ευκολία στην εύρεση απάντησης και αυτό, διότι έχουμε συνηθίσει να τις ακούμε, να τις διαβάζουμε, νιώθουμε οικεία όταν τις απευθύνουμε στον εαυτό μας, ή ακόμη και στους άλλους.
Ποιος ήταν ο άνθρωπος;Που ζούσε;Πότε δημιουργήθηκε ο πολιτισμός και πότε ο άνθρωπος, έπαψε να είναι άγριος και πέρασε στον πολιτισμό;Πότε γεννήθηκε όλο αυτό που ονομάζουμε πολιτισμός;
Πολλές, απλές και φυσικά φαινομενικά “αθώες” ερωτήσεις λοιπόν,οι οποίες ωστόσο, δεν είναι και τόσο εύκολο να απαντηθούν.
Το δύσκολο κομμάτι της απάντησης τους, είναι αυτό που διαβαίνει μια ιστορία πολλών ετών ,η οποία περνά μέσα από επιστημονικές αναζητήσεις,θεωρίες φιλοσοφικές ,την αποικιοκρατία,το ρατσισμό τον εθνικισμό,και φυσικά την εξουσία και όλες τις σχέσεις που δημιουργεί και βεβαία, τη…βία.
Αυτή τη γνωστή -άγνωστη και πολύ παράξενη ιστορία, μας αφηγείται ο Στέφανος Ν. Γερουλάνος στο βιβλίο του «Η καταγωγή του ανθρώπου», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πατάκη.
Αυτό όμως, που κάνει το βιβλίο να ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα του είδους, είναι πως ο συγγραφέας, δεν έχει γράψει ένα ακόμη βιβλίο το οποίο εξιστορεί την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους. Δεν είναι δηλαδή, μια νέα εκδοχή της πορείας του πιθήκου προς τους ανθρωπίδες και τελικά στον άνθρωπο, ούτε σαφώς, ένα ακόμη εκλαϊκευμένο εγχειρίδιο προϊστορίας.
Γίνεται σελίδα σελίδα πιο ενδιαφέρον, καθώς απαντά σε ένα καίριο ερώτημα με μεγάλη σημασία. Πως κατασκευάσαμε και φυσικά πότε, κάτω από ποιες συνθήκες και για ποιους λόγους την ιδέα, που έχουμε για τον πρώτο άνθρωπο”. Βλέπουμε λοιπόν πως ο συγγραφέας, εδώ, ασχολείται επί το πλείστον, όχι με την ιστορία της προϊστορίας μας, αλλά με την ιστορία των ιδεών που την αφορούν.
Οσο η ανάγνωση προχωρά, αρχίζει το βιβλίο να αποκτά ακόμη περισσότερο ενδιαφέρον ,μιας και νέα ερωτήματα ζητούν άμεσες και τεκμηριωμένες απαντήσεις. Ο Γερουλάνος απαντά σε ένα μεγάλο πλήθος ερωτημάτων λίγα από τα οποία παραθέτω παρακάτω μιας και είναι αδύνατο σε τόσο λίγες γραμμές να παρουσιαστούν στο σύνολο τους.
Για ποιους λόγους η ιστορία της καταγωγής μας, έχει τόσο πολύ μεγάλη σημασία;
Πως υποτάξαμε πλανήτη,πως διάφορες ομάδες υπόταξαν η μια την άλλη πως εφευρέθηκαν οι θρησκείες;
Πότε γεννήθηκε η ανθρωπότητα,που;
Πως και γιατί άλλαξε;
Τι είναι αυτό που έδωσε στον άνθρωπο την ιδιαίτερη υπόσταση του;
Τι έπαιξε σπουδαιότερο ρόλο στην ιστορία μας,το σώμα,η κουλτούρα,η πατριαρχία ή κάτι άλλο;
Που εμφανίστηκε η κουλτούρα;
Πότε και για ποιους λόγους ξεκινήσαμε να συμπονούμε;
Πως συμβιβάζεται η αντίληψη της κοινής καταγωγής, με τις σημερινές μας διαφορές;Με τη φυλετική βία;
Τι σχέση έχουν οι ιθαγενείς, στην εξιστόρηση αυτού του παρελθόντος;
Πως διευρύνθηκε ο εγκέφαλος μας;
Γιατί θέλουμε να κατανοήσουμε τόσο πολύ την καταγωγή μας;
Η ενασχόληση με το παρελθόν τι αφορά;
Πότε κάτω από ποιες συνθήκες και με τι σκοπό, ξεκίνησε η νεότερη ευρωπαϊκή έρευνα για την καταγωγή του ανθρώπου;Τι κατάφερε τελικά και με ποιους σκιώδες τρόπους;
Τι διαπιστώθηκε στην πρώτη αποίκηση του Νέου κόσμου και ποιες παλιές πεποιθήσεις γκρεμίστηκαν;
Ποια νέα ερωτήματα ζητούσαν άμεσες απαντήσεις;
Πως δομήθηκε η έννοια του “φυσικού ανθρώπου”Πως η ενασχόληση με την ιστορία πήρε γεωπολιτική χροιά ;
Πως λειτούργησε ο γερμανικός εθνικισμός;
Ποιος ο ρόλος των ανθρώπων της διανόησης, άλλα και της τέχνης;
Πως η τέχνη δημιούργησε κατεστημένο και βεβαιότητες;
Πως ο παλιός κόσμος εξηγεί τη βία του νέου;
Πότε και για ποιους λόγους εφευρέθηκε η τριάδα “άγριοι, βάρβαροι, πολιτισμένοι”τι και ποιους εξυπηρετούσε;
Πως και για ποιους λόγους συνέδεσαν οι Ναζί το παρελθόν με το παρόν τους;
Τι ακριβώς σήμαινε η φίλη για τους Νάζι;
Είχαν υπόψιν τους κάποιο συγκεκριμένο όραμα;
Ακόμη, γιατί ο άνθρωπος δεν αρκέστηκε άπλα και μόνο να αναζητήσει τους προγονούς του, αλλά άρχισε και να τους κατατάσσει; Για ποιους λόγους άρχισε να δημιουργεί στάδια εξέλιξης και να κατηγοριοποιεί σε άγριους και πολιτισμένους,ενώ παράλληλα, στην κορυφή αυτής της περίεργης πυραμίδας βρίσκονται μόνο εκείνοι που την κατασκεύασαν;
Καταλαβαίνουμε λοιπόν, πως σελίδα σελίδα αυτή η ιστορία ,η δική μας ιστορία ,δεν ειναι ακριβώς όπως την έχουμε μάθει,αλλά έχει και μια άλλη, πιο σκοτεινή πλευρά!
Με σαφή, επεξηγηματικό και πλήρως τεκμηριωμένο λόγο, ο συγγραφέας παρουσιάζει όλα όσα αφορούν το θέμα, αναλύοντας τα με τέτοιο τρόπο ώστε, ακόμη και ο αναγνώστης ο οποίος δεν έχει βαθιά γνώση του θέματος, να λάβει μια εμπεριστατωμένη και σφαιρική εικόνα των θεωριών,ιδεών,πρωταγωνιστών και φυσικά των αποτελεσμάτων.
Ο Γερουλάνος μας λέει σαφέστατα, πως η προϊστορία δε χρησιμοποιήθηκε για να μας δώσει εικόνα και εξήγηση του παρελθόντος,αλλά για να δώσει απαντήσεις και εξηγήσεις για το παρόν και την καθημερινότητα μας.
Μας εξηγεί πως η εικόνα του πρωτόγονου ανθρώπου, μπορούσε και μπορεί κάλλιστα να μεταφερθεί στο σήμερα, για να δώσει εξηγήσεις σε πολλά από αυτά που βιώνουμε. Ζει άραγε ακόμη εκείνος ο πρωτόγονος άνθρωπος και που;Μακριά ή κοντά μας;
Πως μεταβήκαμε στις φυλετικές θεωρίες και πως εκείνες καθορίζουν ακόμη και σήμερα την ζωή μας;
Ένα ακόμη πιο ενδιαφέρον σημείο του βιβλίου, είναι πως, εκείνες οι θεωρίες χρησιμοποιήθηκαν από ολοκληρωτικά καθεστώτα, την ψευδο επιστήμη,την ευγονική και καθόρισαν αλλά και συνεχίζουν να καθορίζουν τη ζωή μας.
Ένα ακόμη σημαντικό, το οποίο μας δίνει ο συγγραφέας σαν τροφή για σκέψη, είναι το ερώτημα, εάν εξακολουθήσουμε να κάνουμε κάτι παρόμοιο,εάν συνεχίζουμε να επαναλαμβάνουμε τα λάθη του παρελθόντος.
Πρόκειται για μια εξαιρετική επιλογή για όλους όσους θέλουν να αποκτήσουν μια σχεδόν πλήρη και εμπεριστατωμένη γνώμη για το θέμα, μιας και εδώ ο συγγραφέας έχει διευρύνει το πεδίο ερευνάς σε φιλοσοφία, ανθρωπολογία, αρχαιολογία, πολιτική, τέχνες αλλά μιλά εκτενώς για την έννοια της φυλής,την αποικιοκρατία, κ.α. παρουσιάζοντας πως ο κάθε ένας τομέας, επηρέασε, διαμόρφωσε και συνεχίζει να επηρεάζει και να διαμορφώνει αντιλήψεις, σκέψη και πεποιθήσεις και πως αυτές, μεταμορφώθηκαν και συνεχίζουν να μεταμορφώνονται και να εξελίσσονται σε δύναμη ακλόνητη, πολλές φορές, με άσχημα αποτελέσματα.
Ο Γερουλάνος μας δίνει μια μεγάλη ιστορία και τονίζει, πως απέναντι στις μεγάλες ιστορίες, η αμφιβολία μας θα πρέπει να είναι εξίσου μεγάλη και τα ερωτήματα μας πολλά, με κυριότερο ίσως το παρακάτω :
Ποιος έχει το δικαίωμα να πει ποιοι είμαστε;
Κλείνω με μια φράση παρμένη από το βιβλίο “Η ανθρωπότητα στην οποία προσβλέπουμε,ο κόσμος που ονειρευόμαστε,το μέλλον που ελπίζουμε να οικοδομήσουμε θα εξαρτηθούν από το πόσο καθαρά και αταλάντευτα θα κοιτάξουμε την κτηνωδία,την επιθυμία,τη δύναμη,και την έφεση του είδους μας στην άπατη και την αυταπάτη.”
Ο Στέφανος Γερουλάνος είναι διευθυντής του Ινστιτούτου Ρεμάρκ και καθηγητής Ευρωπαϊκής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης. Έχει γράψει τα έργα Transparency in Postwar France: A Critical History of the Present (Η διαφάνεια και οι κριτές της: Μια ιστορία της μεταπολεμικής γαλλικής σκέψης, Εκδόσεις Πόλις), The Human Body in the Age of Catastrophe σε συνεργασία με τον Todd Meyers, An Atheism that is Not Humanist Emerges in French Thought. Από τις Εκδόσεις Πατάκη κυκλοφορεί το έργο του Η καταγωγή του ανθρώπου. Μια σύγχρονη ιστορία μύθου, εξουσίας και βίας (2026). Από το 2017 είναι ένας από τους αρχισυντάκτες του Journal of the History of Ideas.
